Unuroo

2001.07.12-2007.07.17: Induction week буюу танилцах долоо хоног

2011-04-04T16:23:00.000+08:00

Наадмын маргааш товлосон өдөр ирж, дүүгээрээ хүргүүлэн офисийн хашаанд очлоо. Намрын танилцуулах өдөрт оролцож байсан зүс таних ганц нэг хүүхэд байна. Эмчтэй ярилцаж, ямар ямар өвчнөөр өвдөж байсан, харшилтай эсэх зэрэг асуулга өглөө. Сүхбаатар аймгийн хүүхдүүд энэ удаагийн экспедицэд олноороо оролцох юм байна. Миний хувьд 18-25 насны ангилалд венчер буюу адал явдал хайгч маягийн статустай. Гол төлөв өмнөх экспедицэд оролцож явсан венчерүүд энэ удаагийхад мэргэжлийхээ дагуу орчуулагч, эмч бүр мундагууд нь зохион байгуулагч хийж байгаа ажээ. Ер нь бол экспедиц 10 долоо хоног үргэлжилж, нэг венчер гурван өөр төсөлд хамрагдах учиртай. Эхний ээлжинд би Өвөрхангайн Есөнзүйл сумын Найрамдал бригадад баригдах хүн эмнэлэг, хүүхдийн цэцэрлэгийн сүрлэн барилга барих төслийн Альфа2* багт хуваарилагджээ. Надтай хамт Альфа2-т Сүхбаатар аймгаас үе тэнгийн хоёр охин байна. Нийтдээ 25-30 орчим хүн байсан санагдана.

Үүргэвч, уутан хөнжил, уутан хөнжлийн гадуур давхар угладаг ус нэвтрүүлдэггүй уут, шууд толгойдоо углаж өмсдөг флийсэн дотортой Buffalo хүрэм, бариулыг нь дотогш нь эвхэж хураадаг, хөнгөн цагаан дөрвөлжин таваг-mess tin, аяны хуйлдаг гудас зэргийг хүлээж авлаа. Энд хүмүүс гол төлөв англи үг оролцуулж ярина. Саяын авсан юмны нэрүүдийг ч бас англиар хэлж байсан тул энүүхэн хооронд хэд хэдэн үг мэдэж авсандаа олзуурхаж байлаа. Энэ янзаараа тэр бүр ном, сурах бичгээс олж үзэх боломжгүй, ахуйн хэрэгцээт хэдэн үгтэй болох шинжтэй. Тэгээд Тэрэлж хүргэх автобус хүлээж баахан суулаа. Үд нэлээн өнгөрсөн хойно унаа ч ирж бидний хэдэн монгол венчер, орчуулагч нар, хэд гурван PM, APM** нар Тэрэлж рүү явлаа.

* Нийт 160-180 орчим венчерүүдийг 8 багт хувааж, 3 төсөлд хуваарилсан. Багуудыг Альфа 1-8 гэж дугаарласан. Нэг альфад аль төсөл гэдгээс хамаарч 13-20 орчим венчер, 1-2 орчуулагч, 2-3 ахлах орно.

** PM-project manager, APM- assistant PM буюу төслийн удирдагч нар. Тухайн альфаг ахалж, санхүүг барьж, төвтэй байнга холбоотой байдаг, 25-с дээш насны, монгол биш, сайн дурынхан. Монгол дахь төслүүдийг бүхэлд нь хариуцдаг нь Expedition leader )

Одоо энэ Тэрэлжийн даваа даваад цаахна байх модон гүүрний наадах тэгш талбайд томоо хашаа хатгасан байсан нь бид нарын байрлах газар буюу төсөл эхлэх, дуусах, төсөл хооронд солигдож, дахин зохион байгуулагдаж, дараах төсөл рүүгээ хуваарилагдахдаа байрладаг газар байв. (Одоо тэнд баахан амины сууцнууд барьсан байна билээ ). Би болж л өгвөл англиар ярих сонирхолтой, угаасаа ч тийм зорилготой ирсэн учраас альфа2-ын хоёр англи РМ-тэйгээ танилцахаас аваад шумуулын тухай домог хүртэл ярьж амжив. Ойлголцоод байх шинжтэй юм гээч. Энэ хэл сурах гэсэн эрмэлзлээсээ болоод Сүхбаатар аймгийн хоёр охинтойгоо нэг их дотноссонгүй, тэд ч бас ханиндаа байснаас тэр үү намайг гэсэнгүй. Майхнаа барьж, онцын хийсэн зүйлгүй байцгааж байтал орой тийшээ нөгөө богоон богооноор гэдэг шиг баахан шар толгойтнууд, ганц хоёр хар арьстан ирсэн нь сая онгоцноос буугаад шууд Буянт-Ухаагаас ирсэн англи венчерүүд юмсанж. Тэгээд нүүр хагарах буюу ice break (name game) тоглоомыг есөн төрлөөр нь тоглож бие биенийхээ нэрийг хальт мэдэлцлээ.

Маргаашнаас нь бөөн бөөн сургалт эхэллээ. Анхны тусламж үзүүлэх, амьсгаатай эсэхийг шалгах, хөл гар хугарвал чиг барьж боолт хийх, нуруу хугарсан хүнийг хөдөлгөж болохгүй, хүзүү хугарвал нэг эрүүвч шиг юм өмсүүлэх зэрэг. Мөн радиогоор холбоо барихдаа хэрхэх, англи цагаан толгойн 26 үсэг тус бүрийг нэг үгээр кодолж, жишээ нь Roger гэдэгт ордог R гэх мэтээр, өгүүлбэр дууссаныг мэдэгдэж OVER гэж хэлэх, өглөө оройд хэдэн цагт тогтмол холбоо барих гэх мэт. Дээр нь экспедицийн дотоод дүрэм журмыг танилцуулах зохион байгуулалтын чанартай уулзалтууд ээлжилсээр амс хийх чөлөөгүй өнгөрч шинэ шинэ үг мэдсээр. Анхны тусламж үзүүлэх зэргийг ч яахав макетэн дээр, эсвэл хэн нэгэн дээрээ хийж байгаа болохоор ойлгомжтой. Харин тэр дүрэм журмуудын ихэнхийг ойлгоогүй өнгөрсөн юм шиг байгаа юм. Мэдээж экспедицийн туршид алкоголийн төрлийн ундаа хэрэглэх, урьдчилж мэдэгдэхгүйгээр дур мэдэн ийш тийш явах, хамгаалалтын малгай зэрэг хэрэглэлгүйгээр ажилд гарах хориотой зэрэг энгийнээс авахуулаад венчерүүдийн хоорондын харилцаанд юу болох юу болохгүй, венчер болон ахлах нар хооронд ямар харилцаа байх гэх мэтийн нарийн ширийн дүрмүүд ихтэй. Тэр нь урд нь үзээгүй газар орноор явж буй гадаадуудын хувьд маш чухал боловч зарим дүрэм журам нь над мэтийн нутгийн иргэд, тэр дундаа хөдөөний хүүхдүүдэд шал ядаргаатай санагддаг, тэрнээсээ болоод ахлахтайгаа муудах асуудал гардаг байв. Энэ тухай хожим өгүүлнэ. Одоо бодоход миний 100% буруу байсан ч тухайн үедээ эрх чөлөөгөө хасуулсан юм шиг санагдаад үнэхээр эгдүүцэж байлаа.

Одоо венчерүүдийн тухай хэдэн үг хэлье. 18-25 насны, янз бүрийн орчинд өсч хүмүүжсэн, янз бүрийн боловсролтой, газар орон үзэж, өөрийгөө сорих голдуу эрмэлзэлтэй залуусыг венчер гэдэг. Одоо сурч байгаа оюутан, эсвэл төгсөөд ажилд орж амжаагүй төгсөгчид, ажил хийдэг ганц нэг улс, 10 жилийн сурагч, асрамжийн газар хүмүүжсэн тодорхой эрхэлсэн ажилгүй гэх мэт янз бүрийн эрэгтэй эмэгтэй, цагаан голдуу, цөөн тооны хар шар залуучууд цугларчээ. Угаасаа Ралейгийн зорилго нь янз бүрийн төлөвшил хүмүүжил, боловсролтой залуучуудыг нэгтгэж, нэгэн зорилгын дор зангидан, нийгэмд хэрэгтэй төсөл хэрэгжүүлэхэд оршдог.

Ярианы англи хэл гэх юм түй ч үгүйгээсээ болоод би арван жилийхэн, эсвэл асрамжийн газрыхан, английн хөдөөнийхөн, ажилгүйчүүдтэй найзалдаг байлаа. Тэд нар асуусан юмыг уйгагүй тайлбарлаж, монголын тухай юм асууж харилцан ярилцахад таатай улс байв. Харин оюутнууд янз бүрийн хэлц үг, хар яриа их хэрэглэж маш хурдан дуржигнуулдаг, дээрээс нь Уэлс, Ирланд, Шотланд зэрэг хазгай дуудлагатай нэгнийгээ илт дорд үздэг байсан тул тэдэнтэй тэр бүр дотно нөхөрлөсөнгүй.

Альфа2-т гурван монгол, нэжгээд уэлс, шотланд, сингапур, австрали үндэстэн байв. Хөл бөмбөгт нугасгүй дуртай, хөгжилтэй ааштай Шотланд найзыг минь Гарри гэдэг. Түүнтэй өрөөсөн нь хагарсан нүдний шилээ зүүчихээд, нүдээ донжтой ирмэж байхад нь танилцаж билээ. Нэг удаа Гарриг уутан хөнжилдөө лав гэгч шургаж унтахаар тухалсан байхад нь Лаил гэдэг уэлс залуутай нийлж байгаад чамаас нэг юм асууя гээд шалсаар байгаад бүүр хол дагуулж очсоны хойно “др...др...”гэж дуугараад уруулаа хуруугаараа хөдөлгөж чадах уу гэж шоглоод хөөгдөж баахан гүйгээд, тэрнээс хойш мань эр бусад найзуудыгаа энэ мэтээр даапаалж тэгээд бид найзууд болсон юм. Лаил маань солгой, дээр нь бичиг үсэгт тийм чиг сайнгүй, номхон томоотой залуу. Уэлс акценттай, дээрээс нь боловсролоор маруухан болохоор нөгөөх цэнхэр цус, цагаан ястай британчууд нь мань эрийг тоохгүй, тэгээд л над мэтийн монголчуудтай найзална. Нэг удаа Лаилийн найз Бари гэж бүдүүн залуу гэр лүүгээ явуулах ил захидал дээрээ монголоор ганц нэг үг бичүүлэх гэж намайг гуйхад нь би зарим нэг англи үгнийх нь алдааг засч бариад, бичгийн боловсролоороо зарим нэг гадаадаас дутахгүйгээ мэдэрч, биеэ өчүүхэн төдий тоогоод байгаа юм бус уу. Гари, Бари хоёр “Гонинудула, гонину” ч бил үү, нэг тиймэрхүү үг надад зааж хэлүүлээд элгээ хөштөл инээлдэнэ. Байсгээд л ингэж хэл дээ гээд. Тэр нь яг түргэн хэллэг шиг хэл орооцолдсон юм байлаа. Эсвэл тэр нь их л болж бүтэхгүй үг ч байсан байж магадгүй. Надад болохоор ТВ шоуны эхлэл гэж тайлбарласан даг.

Бас нэг өдөр бид Туул голын эргээр явж цэвэрлэгээ хийв ээ. Ажлын цагаан бээлий өмсч, цоо шинэ уут шуудай бариад тэр хавиар явахад юу эс гарсан гэх вэ. Ариун цэврийн хэрэглэлээ хүртэл хаячихсан байсан гээд боддоо. Гол нь тэр хогийг МОНГОЛЧУУД өөрсдөө хаядаг тул миний ичсэн гэж жигтэйхэн. Англичууд түүсэн хогон дотор нь юу юу байсныг бие биедээ ёжлонгуй ярьж, би нүүр хийх газаргүй боллоо. Орой нь Ийгл телевизээс хүмүүс ирэхэд нь энэ тухай сурвалжлага өгч, монголчуудынхаа өмнөөс ичиж улайснаа хэлж авав.

17-ны орой бичиг баримт, үнэ бүхий зүйлээ (сайндаа л хэдхэн төгрөг байсан байх даа) хадгалуулж, цүнх саваа баглаж боогоод маргааш өглөө Өвөрхангай явахад бэлдлээ...

Оршил

2011-04-01T22:38:00.002+08:00

Арван жилийн өмнө юм даа, 2001 онд оюутан байхдаа залуу үеийг хөгжүүлэх зорилготой, Британий хунтайж Чарльзийн ивээл дор байдаг Raleigh International гэж сайн санааны байгууллагын (Youth development charity) зохион байгуулсан экспедицэд оролцох ховор завшаан тохиосон юм. Ховор гэсний учир нь энэ экспедиц 1999-2001 онд Монголд ердөө гурван (тав ч байж магадгүй) удаа явагдаад эмнэлгийн тусламж авахад удаан тул хүний амь нас, эрүүл мэндэд эрсдэлтэй гэж үзээд зогсоосон байдаг.

Анх эгчийн маань ангийн найз 1999 онд, дараа нь эгч 2000 оны экспедицэд оролцож, тэдний яриа, зураг сэлтээс энэ талаар мэдэх болсон юм. Raleigh International миний сэтгэлийг 3 шалтгааны улмаас маш ихээр татсан билээ. Нэгд, аялах угаасаа сайхан, хоёрт, англи хэл, ялангуяа ярианы хэлийг хүссэн хүсээгүй сурах нөхцөл бүрддэг, гурав дахь хамгийн том шалтгаан бол энэ бүхэн ҮНЭГҮЙ байсан явдал юм. Харин англиас сайн дураараа ирж оролцож буй залуучууд хувийн хэрэглээнээс гадна 3000 орчим долларын хандив маягийн мөнгө төлж байж оролцсон гэж ярьж байсан нь тухайн үедээ орлого олдоггүй оюутны хувьд банканд л байж болох их мөнгө байлаа. Харин орон нутгийн буюу Монгол оролцогчид хувийн хэрэглээний жижиг сажиг зүйлсээ л бэлтгэчихвэл хоол унаа, майхан сав тэр ч бүү хэл үүргэвч, аяны хөнжил, алхахад зориулсан гутал, эвхдэг аяга шанага, толгойд зүүдэг чийдэн, төсөл хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай багаж зэргийг бүгдийг нь цаанаас нь бэлдэж өгдөг, тэр юмнууд нь эдийн засаг өнөөгийх шиг биш, Эрээний бараагаар дүүрэн байсан 2001 онд бол жинхэнэ баруунд үйлдвэрлэсэн сайн чанарын эд байлаа. Дээр нь би юм үзэж, нүд тайлаагүй, гэрээс гарч гэдэс алдаж үзээгүй ядуу оюутан байсан тул энэ бүхэн миний хувьд үнэхээр олдошгүй завшаан байсан даа. Одоо хүртэл би Англид үйлдвэрлэсэн Vango шиг гурвалжин нуруутай, жинхэнэ сайхан канва даавуун майханг хайсаар л явна. Яагаад ч юм одооны салхи нэвтрүүлдэггүй материалтай бөмбөгөр майхнууд агаар ордоггүй, эвгүй санагдаад байдаг юм.

2000 оны 10 сард санагдана, намар орой, ус хөлдөж хонохоор нэлээн сэрүүхэн, өдөр богинохон болсон байсан юм даг. Хотоос холгүй Богд уулын нэг аманд байдаг хар үнэгний аж ахуй байсан газар Induction weekend буюу танилцуулах өдөр зохион байгуулагдаж, хүүхдүүд хоорондоо танилцан, баахан гүйж харайж, цаанаас нь өгсөн асуудлууд дээр шийдвэр гаргах тоглоом тоглож, шөнө нь халаалтгүй байранд шалаар зулцгааж. Ер нь бол багаараа ажиллах чадварыг л харсан бололтой юм билээ. Дараа нь танилцах өдөрт оролцсон гэсэн гэрчилгээ өгөв. Тэгээд би өөрийгөө экспедицэд орох эрх авчихлаа гэж бодоод бэлтгэлээ базааж эхэллээ. Хавар нь гуравдугаар курсээ төгсөөд оюутны зуны амралт эхлэнгүүт тэр үед Мэдээлэл технологийн үндэсний паркад байрлаж байсан Соросын номын сан руу өдөр болгон очиж, Grammar in flash, World in flash, Reading in flash зэрэг TOEFL-д бэлтгэдэг номуудыг оршлоос нь авахуулаад уйгагүй эргүүлж, тухайн үедээ ганц сайн нь байсан, 12 мянган төгрөгийн үнэтэй, (одоогийхоор бол Оксфорд юм уу даа) Англи-Монгол Алтангэрэлийн цэнхэр толийг цүнхэлж явсныхаа хүчинд ганц хоёр үг мэддэг болов оо. Тэгэхэд надад гар утас гэж байсангүй, Ралейд гэрийнхээ утсыг бүртгүүлсэн байлаа. Тэгээд 6 сар хүртэл залгах нь уу гээд хүлээлээ, байдаггүй шүү. Ралейгийн Монгол дахь офис нь офицеруудын ордноос цааш нэг буудал хэртэй яваад, хашаа байшинд байрладаг байсан юм. Одоо энэ тэмдэглэлийг Ралейгийн экспедицэд оролцож, зохион байгуулалцаж явсан хүмүүс уншвал сайн санана. Тэгэхээр нь өөрөө ярилаа. Тэгсэн чинь харин, чиний нэр байхгүй байгаа шд гэдэг байгаа. Миний хоолой зангираад ирж байна. Тэгээд хэллээ. Би энэнд чинь тэнцсэн гэж бодоод, зөндөө бэлдээд, хэл сурсан ш дээ, хамаг цаг заваа зохицуулаад төлөвлөсөн гээд жаал хошуугаа унжуулж зогсов. Тэгээд миний хошуу шал шүргэхийг утасны цаанаас харсан уу яасан, эсвэл яадаг нойтон хамуу вэ гэж бодсон уу, за за офис дээр ирээрэй гэж байна.

За ингээд зам мөр маань шулуудлаа. Хоёр ч удаа офис дээр очиж, авч явах зайлшгүй хувийн хэрэгцээт зүйлсийн жагсаалт, зөвлөгөө авав. Тэр жагсаалтанд жаал хачирхалтай гэмээр хоёр зүйл байсан нь иргэний үнэмлэх, шүгэл хоёр байв. Шүгэлийг зөвхөн Титаникийн зорчигчид хэрэглэдэггүй юмсанж. Төөрөх барихад бахирч байхын оронд шүгэлдэх юм байна л даа. Иргэний үнэмлэхээр хөдөө явахад яадаг байна аа гэж бас бодож байсан байх нь. Хар зах гарч жагсаалтан дахь зүйлсийг халаасныхаа чадалд тааруулан авсны дотор нөгөө шүгэл ч бас байв. Харин алхах гутал цаанаас нь өгнө гэсэн ч хүний хуучин юм байхын бодоод, өөрийхөө өвлийн хуучин бүүтсийг авлаа. Ядуу юм байж бас сэжигч гэж байгаа.

...За ингээд арван жилийн өмнө экспедиц дууссаны дараа Nostalgia гэсэн сүрхий нэртэй тэмдэглэл бичиж үлдээснээ болж өгвөл тэр чигээр нь буулгая. Зарим нэг хувийн шинж чанартай нь өөрт минь үлдэг. Басхүү блогийнхоо зорилгыг бодсон ч хүнд хэрэг болохуйц мэдээлэл түлхүү байвал зүгээр юм уу гэж бодлоо.

Эхлэл-үргэлжлэл 4

2011-02-14T20:41:00.003+08:00

Манайхны дайралт эхэндээ амжилттай болж байлаа. Немцүүд их буу, машин тэрэг, сум хэрэглэлээ хаяад, морьдоо буудан зугтаж байв. Немцүүдийн харгислалын талаар сонингуудад бичиж байсан зүйлсийг санаанаасаа зохиож бичээгүй юм байна гэдэгт би энд болж буй үйл явдлыг хараад үнэмших болсон билээ. Тэд олзлогдсон хүнийг шатаах мөртөө нуруун дээр нь таван хошуу сийлсэн байлаа. Немцүүд ухрах замдаа тосгон суурингуудыг үнсэн товрог болгож, оршин суугчдын ихэнхийг нь хөөж явуулсан тул хувцасны тамтаг угласан, өлсгөлөн, өрөвдмөөр цөөхөн хэдхэн хүмүүс л буурин дээр нь үлдсэн байдаг байв.

Удалгүй намайг тэргүүн эгнээ рүү илгээх болов. Тамд байгаа мэт эцэс төгсгөлгүй буудлагууд, цасан дундуур газарт биеэ наан мөлхөж байсан маань санаанд үлджээ. Эргэн тойрон цус, цус, цус. Тэгэхэд би анх удаа шархдаж билээ, шарх ч гэж дээ шалбархай шахуу. Шархасан түүх маань гэвэл ийм: нэг шөнө ядарсан гэж туйлгүй бидний хэдэн цэрэг хаягдаж хоцорсон нэгэн сургуулийн балгасын хажууд ирээд шагайж үзвэл анги танхимд нь гадаа цасан дээр унтсанаас дулаахан, шалан дээр сүрэл дэвсээтэй, бас хэдэн цэрэг унтаж байгаа харагдахаар нь хажуугаар нь хэвтээд тэр дороо нам унтаад өглөө. Хэсэг хугацааны дараа хэн нэг нь сэрээд хартал немцүүдтэй зэрэгцэн унтаж байсан байгаа даа. Бүгд год үсрэн босч, харанхуйд бөөн буудалцаан, нанчилдаан, орилоон хашгираан, хараал ширээл, ёолоон гаслаан боллоо. Учир нь олдохгүй үймээн дунд хэн нь хэнийгээ гэж ялгаж байгаа юмгүй, тааралдсанаа л цохиж, нударч гарав. Миний гуянд бууны жад орж ч байх шиг, би зөрүүлээд хэн нэгнийг нь хутгаараа чичээд ч авах шиг. Төдөлгүй бүгд тал тал тийшээ шүдээ хавиран бутран зугатацгаав. Бүгд л халууцаж амьсгаадаж гүйцсэн байлаа. Өмдөө тайлаад шархаа харвал герман жадны хавтгай ором гарсан үзэгдэнэ. Би эмнэлгийн хэсэгт очсон ч үгүй, өнөө шарх хар аяндаа хагас сар орчмын дараа аньсан билээ.

Тэргүүн эгнээнд байхад идэх юм олдох нь арай хялбар байв. Шөнө болмогц дундын бүс рүү мөлхөж очоод, алагдсан цэргүүдээс үүргэвчийг мөрөвчөөр нь тас огтлон авч, дотроос нь хатаасан талх, заримдаа бүр нөөш, ёотон хүртэл олдог байлаа. Буудалцаангүй нам гүм цагаар олон цэргүүд ийм авд гардаг байсан ч, нэлээд нь эргэж ирдэггүй байв. Юу гэвэл, дайсны пулемётчид дандаа ч үүрэглээд байдаггүй юмсанж. Нэг удаа, бодвол согтуу байсан хэрэг байх, нэг ахлагч дундын бүс рүү морь чаргатайгаа давхиж ороод морь ч, ахлагч ч тэр, дорхноо нам буудуулав. Харин чарганд талх, нөөш, архи ачсан байлаа. Тэр даруй эдгээр үнэт баялгийг нааш нь авчрах сайн дурын анчид гарч ирсэн ч, эхлээд хоёр цэрэг мөлхөж гараад суманд оногдож, дараа нь гурван цэрэг гараад бас л алагдсаны дараа дахиж тийшээ явах зоригтон гарсангүй. Шөнө болмогц надад нэг санаа төрлөө. Германууд өчүүхэн төдий чимээ авиа сонсмогцоо л гал нээж байгаа нь ойлгомжтой байсан тул сэмхэн мөлхөж очоод чаргыг мориноос нь салгахын тулд тоногийг нь огтолж, дараа нь чарганаас телефон утасны кабелийн үзүүр уяж үлдээгээд, эсэн мэнд нуувч руугаа эргэж ирлээ. Тэгээд нээг, хоёрын гурав аа! гээд нөгөө кабелиараа чаргаа өөрсөд рүүгээ чангаасаар, чарга манайх болов оо. Идэх юмнууд бүгд суманд шүршүүлэн сархинаг болж, архи нь гоожиж байсан ч ёстой л хундага тавилгүй архи ууж, хутга тавилгүй мах иднэ гээч болсон доо.

Манай дайралт Мга-Киришийн төмөр замд тулаад гацаж, зогсонги байдалд орлоо. Немцүүд тун бат бэх хориглолтонд орсон байв. Би 1942 оны шинэ жилийг урьд томоохон тосгон байсан ч одоо ул мөргүй арчигдсан Находы тосгонд угтсан юм. Айсуй шинэ жилийг нэгэн олиггүй явдал баллаж билээ. Он шувтрахад гуравхан хоног дутуу байхад немцийн хориглолтонд гарсан сиймхийгээр дайсны ар талд гарч тэндээсээ их бууны галыг чиглүүлэх тушаал авсан юмсанж. Ингээд бид балар ой дундуур, зузаан хунгар туучин тачигнасан жаварт хайруулан хорь орчим км замыг цанаар туулав. Фронтын тэргүүн эгнээг гэрэлтүүлэн харваж байсан пуужингийн гэрэл тэртээ ард хоцорчээ. Сарны гэрэлд лужир том гацуур модод сүглийлдэнэ. Бид явсаар талбай дээр аль зун ухаж орхисон хэдэн газар гэр олж, түр амарч дулаацахаар шийдэв. Үүр хаяарахын хэрд хэн нэгнийх нь:

-Немцүүд! гэж бахирах дуулдлаа. Би нүхэн гэрийн бүр мухарт нь байсан тул мунгинасаар хамгийн сүүлд гараад харвал ойр хавьд хэн ч үзэгдсэнгүй, харин тээр тэнд ойн хаяа тийш зугтан одож буй зэвсэг нэгт нөхдийн минь дүрс сүүтэгнэн үзэгдэв.Тэдний араас явахаас өөр зам надад байсангүй. Явж байтал нэг гацуур модны дор гар буугаа бэлэн сугалан барьж, айж мэгдсэн дэслэгчтэй тааралдав:

-Немцүүд хаа байна?

-Мэдэхгүй, би лав харсангүй.

Мэдэхнээ бүгд айж хулчийн зугтсан байна. Хамгийн түрүүнд дарга нар нь харайж явсан гээч! Тэр ч яахав гэтэл үймэлдэж зугтахдаа холбооны хэрэгслээ нүхэн гэрт орхичихжээ. Тэрийг нь би мэдэлгүй араас нь гүйсэн байв. Тэгээд бүгдээрээ буцаж очихоор шийдлээ. Гэтэл энэ удаад бидний хоноглосон газрыг немцүүд үнэхээр эзэгнэсэн байж таараад, ширүүн буудалцсаны эцэст бид гар хоосон ухарцгаав. Холбооны хэрэгслээ алдаж, тушаал биелүүлсэнгүй. Ингээд шинэ жилийн өмнө шийтгүүллээ. Мөрдөн байцаагч ирж, баахан хүмүүсийг байцаасны эцэст холбоо хариуцсан түрүүч Фомин гэж аятайхан залууг золионы хүнээр тодруулав. Цэргийн шүүх хурал гэж төгсгөл нь тодорхой жүжиг тавигдсан ч, гаргасан шийдвэр нь хаа очиж бидний санаснаас хамаагүй наагуур тусчээ. Фоминоос гадна Находы тосгоны нэг авгайгаас зөгийн бал хулгайлсан хэрэгтэй нэг цэрэгт тус бүрт нь дайн дууссаны дараа эдлүүлэхээр арван жил хорих ял оноожээ. Бардоносов (нөгөө зөгийн бал хулгайлсан цэрэг) төдөлгүй уушгаа цоо буудуулж, буруугаа цусаараа төлөв. Мань эр дайныг амьд мэнд дуусгаж чадсан эсэхийг мэдэхгүй юм. Харин Фомин бидэнтэй хамт албаа урт удаан бөгөөд зэгсэн сайн хааж, хожим түүнийг цагаатгасан билээ. Гэлээ ч гэсэн энэ явдлаас болоод 1942 оны шинэ жилийг бид баргар царайлан угтацгаасан билээ. Шинэ жилийн шөнө би тэргүүн эгнээний ээлжээс бууж ирээд, тэр шөнө хаа сайгүй ширүүн буудалцаан болсныг ч сонсох сөгөөгүй, он солигдох мөчийг дулаахан нүхэн гэртээ унтаж өнгөрүүлсэн байв.

Төдөлгүй бид Находы тосгоныг орхин явлаа. 1943 оны зун болтол би дахиж ямар нэгэн тосгоны бараа хараагүй билээ. Манай хороо Погостье өртөөний ойролцоохь армаг тармаг ойтой, намгархуу газар шилжин байрлав. Энд сайндаа хоёр, гурав хоноод л цаашаа хөдлөх байлгүй гэж тэр үед бүгдээрээ бодож байлаа. Гэтэл хувь заяаны эрхшээлээр бид эндхийн намаг, ойд бүтэн хоёр жил тэлчигнэсэн билээ. Энэ хүртэл үзэж туулсан маань бидний цаашид үзэж амсах их зовлон бэрхшээлийн дөнгөж эхлэл нь байсныг бид тэгэхэд мэдээгүй байсан юм.

Эхлэл-үргэлжлэл 3

2011-02-14T20:36:00.004+08:00

За тэгээд томилогдсон салаандаа ирэхэд минь надад 300 грамм талх, усан шөл өгч, Ленинградаас өмсч ирсэн гутлыг минь хоёр ондоо размерийн эсгий гутлаар сольж өгөв өө.

Биднийг ирсэн яг тэр өдөр хүнсний нормыг бууруулж таарав, учир нь Тихвино хот немцүүдэд эзлэгдсэн тул хүнсний хангамж тасраад байжээ. Өлсөх гэдгийг дөнгөж саяхнаас л үзэж мэдэрч эхэлж байгаа эндхийн цэргүүдийн дэргэд би гэдэг амьтан хэдийнэ яс арьс болтлоо турж эцээд, хөөрхийлэлтэй болсон төрхөөрөө эрс ялгардаг байлаа. Эргэн тойрны бүх л зүйл миний хувьд танил, дасал болоогүй харь хөндий, бүх л юм надад хэцүү санагддаг байлаа. 30 градусын хүйтэнд шөнө бүр 4-6 цаг харуулд зогсох, тэс хөлдүү газар ухах, гуалин, сум хэрэгсэл гээд хүнд хүнд юм өргөж, зөөхөөс өгсүүлээд л; их бууны сум гэхэд л нэг хайрцаг нь 46 кг байдаг байлаа. Хүнд хүчир ажилд олигтой нухлуулж үзээгүй мань мэтийн хүн шууд л ийм юм руу яваад орохоор бие хаа минь ч дийлэхгүй, сульдаж ядраад, дээрээс нь сэтгэл санаа ч гэж авах юмгүй, хэмжээлшгүй уйтгар гунигт автсан хүн байдаг байв. Эргэн тойронд, дор бүрнээ өөрсдийгөө л бөөцийлсөн үл таних хүмүүс. Бусдыг өрөвдөж хайрлах тухай ойлголт энд байсангүй. Хараал зүхэл урсгасан, энэрэлгүй хатуу ширүүн, хахир хүйтэн уур амьсгал ноёлж байлаа.

Ирээд тун удалгүй би аймшигтай бөөстөв. Бөөснүүд хэдэн зуугаараа дотуур хувцас, тэр ч байтугай шинелэн дээгүүр гүйлдэх болов. Нуруун дээрээ хэрээс бүхий, таргалж бэлцийсэн бөөснүүдийг цэргүүд КВ хэмээх хүнд танкийн нэрээр нэрлэдэг байлаа. Харин энэ танкийг алдарт жанжин К.Е.Ворошиловын нэрээр ийнхүү нэрлэсэн гэдгийг нь цэргүүд хэдийнэ мартсан байсан сан. КВ-нүүдийг суганыхаа хонхор руу шахаж бөөгнүүлж байгаад атгаж аваад улайдсан пийшин дээр хаяхад час пас хийсэн дуу гарган хага үсэрцгээнэ. Турж ёрдойсон сүвээгээ загатнахаар нь цусыг нь гартал маажсаар байтал хоёр хажуу тал гэж нуль яр, тав болсон хүн л байдаг байв. Хөхөө өвлийн хүйтэн жаварт, хөр цасан дээр амьдарч байсан улс чинь халуун усанд орох тухай мөрөөдөөд ч нэмэргүй. Солих ээлжийн дотуур хувцас ч гэж байсангүй. Хэдийгээр бөөсний эсрэг нэг нунтаг байсан ч тэр нь ямар ч нэмэргүй эд байв. Бүр аргаа барахдаа дотуур хувцсаа бензинд норгож, нойтон чигээр нь өмсч хүртэл үзлээ. Цэрэг цамцны маань захаар язганалдан гүйлдэн гарч ирэх бөөснүүдийг хүзүүн дээрээсээ цас руу гүвж унагах боловч маргааш нь ахиад л тоо томшгүй олноороо бий болсон байдаг байлаа. Дөнгөж 1942 онд л шар өнгөтэй, тэсвэрлэшгүй өмхий үнэртэй “К саван” гэдэг нэртэй нунтаг гарч, тэрэнд хамаг хувцсаа буцалгаж ариутгаснаар сая нэг юм бөөснөөсөө салцгааж, амьсгаа авахтайгаа болсон билээ. Тэгээд ч тэр үед бид халуун усны байшин барьж сурцгаасан байсан юм.

Хэдийгээр хүйтэн нойтон, нойр хоолгүй, яр бөөстэй хэцүү нөхцөлд байсан ч миний хувьд үхлээс хол байгаа минь завшаантай хэрэг билээ. Би гэж арчаагаа алдсан, хэцүүхэн цэрэг явдаг байж. Явган цэрэгт байсан бол намайг шууд л сул доройгийн жишээ болгон буудаж орхих байсан биз. Эсвэл хаа нэгтээ ядарч сульдсандаа үүрэглэж суугаад түүдэг галд толгойгоороо шааж унаад түлэгдэж үхэх байсан биз ээ. Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Ленинградаас ирсэн анги нэгтгэлүүдийн хоноглосон газарт ингэж түлэгдэж үхсэн цогцоснууд зам зуурт бишгүй таардаг байв. Хорооныхон маань магадгүй басамжлан ад үзсэн байдлаар надад ханддаг байсан байж мэдэх ч, яаж ийгээд тэвчицгээдэг байлаа. Би офицеруудын газар гэрийн түлээг хэдэн арван шоо метрээр нь бэлтгэн, гар хөлийн үзүүрт зарагдан, осготлоо эргүүлд зогсдог байв. Хаа нэг радиостанцийн ойролцоо жижүүрлэнэ. Галын тэргүүн шугам руу эхэндээ намайг тоож аваагүй юм. Тэгээд ч тэр үеэр айхтар том тулаан аз болоход нэг их болоогүй билээ. Нэг үгээр хэлбэл, миний бие дайн хэмээгч хэнийг ч үл хайрлах асар том махны машины хутганд шууд хаягдсангүй, аажим аажмаар дайны нөхцөл байдалд дасан зохицох боломж олдсон хэрэг.

Эхэндээ би немцүүдийн буудлага, бөмбөгдөлтөнд төдийлөн айж мэгддэггүй байв. Айгаагүй ч гэж дээ, зүгээр л ямаршуухан аюул хөнөөл учруулж болохыг нь сайн ойлгож ухаарахгүй байсан нь тэр. Нижигнэсэн их чимээ гарч, эргэн тойронд хүмүүс ойчиж, ёолж гаслалдан, цусаараа цас будаж байхад би гэдэг хүн тэгтэл нүдээ анивчаад л, шаасан гадас шиг зогсож байдаг байлаа. Намайг хэн нэг нь газар унаган, хараал зүхэл болж, задгай газар битгий ил зогсоод бай гэж загнадаг байв. Аз болж, тэнэсэн сум, бөмбөгний хэлтэрхийнд өртчихөлгүйхэн шиг өнгөрөөд байдаг байж. Энэ зуур би өөрийхөө далд авьяасыг нээн илрүүлж, урьд өмнийн туршлага үгүй атал шархадсан хүмүүс рүү харайн очиж, тэдний шархыг мэргэжлийн сувилагч ч гайхмаар эвтэйхэн боож янзалж байлаа.

Арваннэгдүгээр сарын сүүлчээр манайхан дайралтаа эхэллээ. Хэдийгээр дайралтанд өөрийн биеэр оролцоогүй ч тэгэхэд л би дайн гэгч юу болохыг мэдэж авсан билээ. Зуу зуун шархдагсад, үрэгдэгсэд, хахир хатуу өвлийн жавар, нойр хоолгүй хоногууд, түгшүүртэй байдал, хэрээс хэтэрсэн ачаалал... Харьцангуй нам гүм нэгэн шөнө би цасаар дүүрсэн нүхэнд, даарснаасаа болоод унтаж ч чадахгүй сууж байлаа. Бөөсөнд идүүлж яр болсон сүвээгээ маажин, гашуун гунигт автан, сул доройдоо гутран уйлж суусан энэ шөнө миний хувьд арчаагүй дорой байдлаа ялан дийлэх эргэлт гарсан шөнө болсон билээ. Хаанаас ч юм бүү мэд, энэ бүх хэцүү бэрхийг даван туулах хүч бий болж, өглөө нь би нүхнээсээ мөлхөж гараад немцүүдийн орхиж явсан газар гэрүүдээр хэсч, тэс хөлдөн чулуу шиг болсон төмс олоод түүдэг асаан, төмөр дуулгандаа зутан шөл чанаж уун гэдэс гарч авсныхаа дараа өөртөө урьдынхаасаа илүү итгэлтэй болсноо мэдэрч билээ. Энэ мөчөөс эхлэн би дахин төрсөн мэт болов. Амь насаа хайрлан хямгадах зөн маань сэрэв. Эрч хүчтэй ч болов. Биеэ яаж авч явах ёстой талаар мэдрэмж бий болж, бас идэх юм олж сурав. Немцүүдийн алагдсан ажлын морины хөлдүү гуянаас сүхээр тас цавчин авах, хаягдаж хоцорсон төмсний зоорь олох гэх мэтээр. Нэг удаа ойролцоо явж байсан морь тэрэг минанд өртөж морь нь алагдахад над мэтийн нөхдүүд махыг нь тэр дор нь хэдэн хэсэг болгон эвдэж, хорин минут ч болоогүй байхад хөөрхий адгууснаас зөвхөн дэл сүүл, гэдэс дотор нь л үлдсэн байж билээ. Юу болсныг ухаарч амжаагүй хөтөч нь жолоогоо атгасан чигтээ чарган дээрээ суусаар байв даа. Бас өөр нэг удаа бидний урдхан талд явсан гал тогоо суманд өртөн хөмөрч, гурвалжин будааны кааш цасаар нэг нэлийхэд огт хэлэлцэж тохиролцоогүй хэрнээ цэргүүд нэгэн зэрэг халбагаа сугалан дайрч, жинхэнэ найр болж билээ. Энэ зуур замын хөдөлгөөн саатна гэж юу байхав, каашан дээгүүр өвс ачсан тэрэг чарга, ачааны машин явж өнгөрсөн ч бид идэх боломжтой будаануудыг дуустал нь халбагадацгаасаар байлаа... Бас гал тогоо, агуулахын хавьцаанаас хатаасан талх, талхны зах мэтийг түүх гэх мэтээр, нэг үгээр хэлэхэд, хаа явсан газраа яаж ийгээд ам хөдөлгөчих юухан хээхэн олоод байж сурав.

Эхлэл-үргэлжлэл 2

2011-02-14T20:07:00.003+08:00

Арваннэгдүгээр сарын долооны шөнө аймшигтай ширүүн бөмбөгдөлт (Гитлер Октябрийн баяраар “халуухан бэлэг барина” гэж ленинградчуудад “амласан” гэдэг) болсны маргааш өглөө нь бөмбөгдөлт, буудлага үргэлжилсээр байсныг үл тоон бид жагсаалаар алхсаар Финляндский вокзал хүрч, тэндээсээ ачааны галт тэргэнд ачигдан Ладог нуур өртөөнд буув. Вагонд бид шөнийг бараг л бие бие дээрээ давхарлан хэвтэж байж өнгөрөөж билээ. Гадаа хорин хэмийн жавар тачигнаж байхад энэ нь ч дээр байсан даа. Хажуугийнхаа хүнд сайн наалдаж байж л нэг юм дулаацаж байгаа юм.

Дараа өглөө нь их буунууд зоож, цэргийн зориулалттай болгон өөрчилсөн хуучин гэгчийн усан онгоцны тавцан дээр ачигдсан бид бөмбөгдүүлж сүйдсэн тэр боомтоос хөдлөв. Тэнгэр битүү үүлтэй, нуур том том давалгаа, шуургатай байсны ачаар немцийн нисэх онгоцнууд үзэгдсэнгүй, Ладог нуурыг амар тайван гаталцгаалаа. Гагцхүү хүйтэн салхинд даарах гэдэг бэрх байсан тул хөлөг онгоцны янданд наалдан дулаацаж явлаа. Ингэж явахдаа би харамч Юрка Вороновтой тун дажгүй наймаа хийж, гурван ширхэг чихрээ хатаасан тал талхаар сольж авч билээ.

Цасанд даруулсан Шинэ Ладог хотод нэг өдөр амрахдаа бид өөрсдөө толгой хоргодох орон, идчихээр юмаа ч тэндхийн оршин суугчид, талхны үйлдвэрийхнийг залхтал шалгааж байж олж авч байв. Дараагийн хэдэн өдөр нь армийн штабыг хайж битүү ойгоор зөндөө бэдрэв. Зарим нэг маань гээгдэж хоцрон, зарим маань хөл гар, хацар нүүрээ хөлдөөцгөөсний эцэст штабаа нэг юм олж, тэндээсээ анги нэгтгэлүүд рүү хуваарилагдлаа. Хамгийн азтайнуудад нь холбооны хороо таарчээ. Тэд дайн дуустал тэндээ, радио станцууд дээрээ албаа хааж, бараг цөмөөрөө амьд мэнд үлдсэн юм. Харин буудлагын дивизүүдэд хуваарилагдсан хэд маань хамгийн золгүй хувь заяаг амссан билээ.

-“Өө, холбоочид гэнээ? За, винтов чинь энэ байна, тэр өндөрлөгийг харж байна уу? Тэнд немцүүд байна, та нарын даалгавар бол тэднийг тэндээс нь ховх цохиж, өндөрлөгийг эзлэн авах, ойлгов уу?” – нэг иймэрхүү л яриа хөөрөө тэднийг угтаж авсан анги нэгтгэлүүд дээр өрнөдөг байв.

Ингээд л хөөрхий шинэхэн холбоочдод хаа нэгтээ, нэргүй нэгэн өндөрлөгийн дэргэд ясаа тавих хувь ногддог байжээ. Харин намайг арай өөр хувь тавилан хүлээж байлаа. Хүнд их бууны хороонд хуваарилагдсан миний бие нөхдийнхөө хамт ангиа хайж бүтэн долоо хоног фронт хавийн тосгодоор хэсүүчлэв. Лужир том усан цахилгаан станц бүхий хөлдүү Волхов голыг хоёр ч удаа хөндлөн гарлаа. Аль олдсоноороо л голоо зогоож байлаа. Цахилгаан станцыг нүүлгэн шилжүүлэхэд бэлдэж байсан хийгээд үүгээр нь далимдуулан хүмүүс ичгүүр сонжуургүй, ил цагаанаар хүнсний хулгай хийж байсан тул “жаахан идэх юм өгөөч” гэсэн бидний даруухан гуйлтанд гуанзны захирал хүүхэн үгүй гэж чадаагүй билээ. Бас нэг удаа Войбокало тосгоны захад (хэдхэн өдрийн дараа энэ тосгон газрын хөрснөөс хуу арчигдсан юм) өр зөөлөн нэг эмэгтэй гэрт нь хоноглоод явсан хэн нэг ахлагчийн өглөөгүүр идэж амжилгүй үлдээсэн аарцтай боов, бас бус амттай зүйлсийн үлдэгдлийг бидэнд авчирч өгч билээ.

Хаа таарсан газраа хоноглож явав. Волхов-2 өртөөний хүлээлгийн хоосон танхимд хоноглож таарах үед (тэгэхэд өртөө хараахан сүйдчихээгүй, бүтнээрээ байсан юм) зэвсэглэсэн, энгийн хувцастай хэсэг хүмүүстэй тааралдсан нь дайсны ар тал руу явах гэж байсан партизаны отряд юм гэнэ. Зарим нэг шөнө нь айлд хоног төөрүүлж, авгай нарын найр тавьсан пийшин дээр унтаж явлаа. Дайн болж байгааг бидэнд дахин сануулсан дүр зургийг Волхов хотод үзэж билээ. Үдэш, бүрэнхий болж байх үеэр цэргийн эмнэлэг болгон ашиглаж буй нэгэн сургуулийн барилгын хажуугаар өнгөрч явтал замын хажууханд, цэцэрлэгийн буланд эмнэлгийн санитарч хижээл насны хоёр эр, амь үрэгдсэн дайчдыг оршуулж байхтай таарав. Яарамгүйхэн нүх ухаж, цогцоснуудаас дүрэмт хувцсыг нь тайлж авах ажээ. (Дээрээс өгсөн заавар ёсоор, улсын өмчийг ариглан хамгаалах учиртай). Амьддаа гойд сайхан явсан нэг залуу цээжээрээ нэвт буудуулан үхсэн хэвтэнэ. Эрчилсэн булчин, өө сэвгүй тэгш бие галбир, бүргэд шивсэн цээж. Баруун мөрөн дээр нь “Байгаль дэлхийдээ хайртай”, зүүн мөрөн дээр нь ”Ахиад л цадсангүй дээ” гэсэн шивээс байх аж. Эд бол тэнгисийн цэргийн бригадын тагнуулч залуус юмсанж. Лигово орчимд хамаг хүмүүсээ хядуулсан энэ бригадыг хүн хүчээр сэлбэж өгөөд Волховын фронт руу илгээсэн ч төд удалгүй бүгд амь эрсдэцгээсэн билээ. Санитарууд ухсан нүх рүүгээ цогцсуудыг түлхэн хийж, дээрээс нь хөлдүү шороо цацаж далдлав. Энэ явдлыг харсан бид бие биетэйгээ харц солилцож аваад аваад, цааш замаа хөөлөө. (Дараа нь, зун дулаарсан үед оршуулгын ангийнханхалдвар тархахаас сэргийлж, цогцоснууд дээр хлорын шохой цацаж байхыг харж байсан билээ. Үнэндээ галын шугамнаас гаргаж авч чадсан цөөн хэдийгээ л оршуулдаг байсан болохоос ихэнх цэргүүдийн цогцос хаана амь үрэгдсэн, тэндээ л өмхийрч хоцордог байсан юм.)

Давшиж явсан немцүүдэд олзлогдох эсвэл оргон зайлсан гэдэг шалтгаар торгуулийн суманд хуваарилагдах эрсдлээр дүүрэн нөхцөлд баахан төөрч будилсны эцэст бид Мурманскийн хаалга гэдэг өртөөнд хүрч очив. Сайхан нэхий дээл өмссөн, улаа бутарсан хацартай Улаан армийн залуухан байлдагчид бидний хайгаад яваатай яг адилхан, хүнд их бууны хороонд алба хаадгаа хэлээд манай хороог бол одоо олох боломжгүй, Тихвиногийн хаа нэгтээ л байгаа, хэрэг нэгэнт ийм болсон тул бид тэдний ангид алба хаах хүсэлтээ гаргах нь зүйтэй гэж зөвлөв. Хорооны захирагч, ахмад Седаш биднийг баяртайгаар хүлээн авч, хорооныхоо хоёрдугаар дивизионд хуваарилав. Седаш бол өндөр нуруу, ханхар чийрэг бие, халзан толгой, хөгжилтэй ааштай залуу. Хуруу зузаан ороосон тамхи татаж, сурамгай гэгч хараана. Академи төгсөөд удаагүй чадварлаг офицер хорооны ажил хэргийг гойд сайн хөтлөн явуулдаг байлаа. Тухайлбал, наймдугаар сард болсон Кириша орчмын тулааны үеэр явган цэргүүдийн нэг хэсэг нь тал тал тийш сарнин зугатаж, нэг хэсэг нь бууныхаа жаданд дотуур цагаан өмдөө өлгөн бууж өгцгөөж байх тэр үеэр Седашийн хорооныхон немцүүдийн довтолгоог хэдэн өдрийн турш галаараа тогтоон барьж байсан билээ. Энэ гавьяаг нь үнэлж, төдөлгүй хороог нь гвардийн хороо болгон өргөмжилжээ. Седаш хожим нь хурандаа цолонд хүрч, 1944 оны эхээр Нарва болон Новгородын орчимд их бууны дивизийг амжилттай удирдаж явсан ч генерал болоогүй билээ - цэргүүдийн хүнсний хангамжийг шамшигдуулсан хэрэгт орооцолдсон сураг чих дэлссэн юм. 1945 онд Будапешт хавьцаа хүндээр шархадсан гэсэн.

Хувь тавилан гэдэг яасан ч тохуутай юм бэ дээ! Хар багын л л би чанга дуу чимээнээс айдаг, салют гэх мэт тэсэрч дэлбэрдэг, айлгаж цочоодог тоглоомуудыг тэвчиж чаддаггүй байж билээ. Тэгтэл хүнд их бууны ангид хуваарилагдах гэж! Гэсэн ч энэ бол явган цэргийхийг бодвол хамаагүй зөөлөн боорцог байв, учир нь тулаан ид өрнөж байгаа үед явган цэргийн ангид хуваарилагдсан цэрэг дунджаар долоо хоног л амьд мэнд явдаг байлаа. Энэ хооронд нэг бол алуулдаг, эсвэл шархаддаг байлаа. Хүнд их бууны ангид энэ хугацаа бол гурав дөрвөн сараар яригдана. Тэр ч байтугай, их буугаа сумлах, буудах шууд үүрэгтэй цэргүүдийн хувьд бол шалбархай ч үгүй бүх л дайныг дуусгах тохиолдлууд байсан билээ. Учир нь их буу дандаа ар талд, далд байрлалаас гал нээнэ. Хижээл насныхныг энэ ажилд ихэвчлэн томилж, харин миний мэтийн залуусыг их бууны галыг удирдан чиглүүлэх салаанд хуваарилдаг байж. Бидний байх ёстой газар галын тэргүүн шугам, бидний үүрэг гэвэл дайсны байрлалыг ажиглан, их бууныхаа галыг чиглүүлэх, холбоо барих явдал байв. Тэр дундаа миний үүрэг радио холбоогоо хариуцах байв. Бид дайралтанд ордоггүй, дайралтанд орсон явган цэргүүдийн араас мөлхдөг байсан тул хамаагүй бага гарз хохирол амсдаг байлаа. Миний хуваарилагдан очсон хороо анхны бүрэлдэхүүнээ үндсэнд нь хадгалсаар байхад явган цэргийн дивизүүд цэргүүдээ олон удаа бүрэн шинэчилж, зөвхөн дивизийнх нь дугаар л хэвээр хадгалагдан үлддэг байсан сан. Гэхдээ энэ бүх учир начрыг дарь үнэртэж, хал үзсэн хойноо ухаарч билээ.

Эхлэл-үргэлжлэл 1

2010-12-17T17:05:00.006+08:00

Төдөлгүй бөмбөгдөлт тогтмол давтамжтай болж ирлээ. Нэг удаа манай сургуулийн хашаан дотор тэсэрдэг бөмбөг унаж, хэдэн хүнийг юу ч үгүй болтол нь тасар татаж, дэлбэрэлтэнд нь зэргэлдээх гудамжны барилгууд, тэр дундаа цэргийн эмнэлэг байрлаж байсан байшин (одоо Эмч нарын мэргэшил дээшлүүлэх хүрээлэн байгаа тэр байшин) өртөж билээ. Цэргийн эмнэлгийн дээвэр дээрээс тагнуулууд толь ашиглан дайсны онгоцонд дохио өгсөн гэсэн цуурхал тарав. Шөнийг бид сургуулийнхаа хашаан дотор ухсан нуувчиндаа хоргодож өнгөрүүлдэг байлаа. Цэвэр, бохир усны шугам аль аль нь ажиллахаа больсон байв. Бие засах өрөөний суултуурууд хоёрхон цагийн дотор дүүрчихдэг байсан тул дарга нар дор нь арга хэмжээ авч, хоёр хэл мэддэг бид мэтийн “зарим мундагчуул”-ыг хөдөлгөн цэвэрлүүлж, тосгонд байдаг шиг гадаа жорлон хашаанд ухуулж билээ. Бөмбөгдөлтөөс болж хүмүүс үхэж үрэгдэх нь гайгүй байсан ч яг бөмбөгдүүлэх үед айж мэгдэх нь тоймгүй байлаа. Нэг удаа цонхны цаана бөмбөг дэлбэрч, бүдүүн гэгчийн гуалин цонхны давхар хүрээг шилтэй юутай хээтэй нь бүлт цохин над руу орж ирэхэд зүрх амаар гарчихаа дөхсөн санагдана. Дэлбэрэлтээс ердөө ганцхан секундын өмнө би яагаад ч юм доошоогоо сууж таарсан бөгөөд толгой дээгүүр минь тэр дүнз нисч өнгөрч эсрэг талын ханыг мөргөн унасан сан.

Нийтээрээ учир замбараагүй үймсэн байдалтай байсан энэ үеэр хотод немцийн туршуулууд чөлөөтэй ажиллаж, бөмбөгдөгч онгоцнуудад байнуудыг нь зааж, гэрэлт пуужинг хаа сайгүй харваж байлаа. Нэг удаа манай сургуулийн байшингийн дээвэр дээрээс тийм пуужин харвадаг юм байна. Мэдээж пуужин тавьсан хүнийг барьж чадсангүй, учир нь ойр хавьд байсан зуун тавь гаруй хүн бүгдээрээ уг этгээдийг дор нь барих юм болж зэрэг зэрэг ухасхийсэн ч шал дэмий баахан шавааралдаан, түлхэлцээн болоод өнгөрч билээ.

Курсээ төгссөн сонсогчдыг аравдугаар сарын эхээр хээрийн сургууль хийлгэхээр Левашово өртөө рүү илгээлээ. Тэнд их буучдын сургуулийн зуны байранд бид сар орчим амьдрав. Өвөл эрт эхэлж, анхны цас хайлахгүй байсаар хавартай золголоо. Дадлага гэдэг нь хэдэн хэсэг болон хуваагдсан сонсогчид гадаа хүйтэнд сууж, хоорондоо радиогоор холбоо барих төдийгөөр хязгаарлагдана. Өлсөх, даарах гэж юу байдгийг зах зухаас нь амсаж эхлэв. Гэхдээ жинхэнэ өлсгөлөн бол хараахан эхлээгүй л байлаа. Нормын 300 гр талхаар өдрөө бол яаж ийгээд даалгүй яахав. Дээрээс нь царсны боргоцой, ногооны үндэс түүж, хүнсэндээ нэмэрлэдэг байв. Гал тогоонд жижүүрлэх ээлж таараасай гэж бас мөрөөдөцгөөдөг байлаа. Нэг удаа нэгдүгээр салааныхны аз нь шовойж, гал тогоонд жижүүрлэсэн залуус гэнэт их идсэнээс болоод гэдэс нь хямарцгаажээ. Дээд талын орон дээрээс өнөөдүүл чинь доод давхрын орон дээр хэвтдэг маниудынхаа дээрээс бөөлждөг юм байна. Гэсэн ч энэ мэтийн паянг үл тоон, бид сэтгэл санаа цовоо сэргэлэн, урьдын адил наргиан шуугиан тасардаггүй хэвээр, хоол унд муу байдлаа ч гэсэн тоглоом тохуу болгоод өнгөрөөдөг байв.

Левашово өртөө немцүүдийн бөмбөгдөлтөөс зайтай байлаа. Нэг шөнө би хүнсний агуулахын гадаа манаанд зогсож байхдаа Ленинград руу хийж буй бөмбөгдөгч онгоцнуудын ээлжит дайралтыг харж билээ. Тэр бол аймшигтай үзэгдэл байв аа. Дэлбэрэлтийн гялс хийх хурц гэрлүүд, энд тэнд дүрэлзэн өрвөлзөх түймрийн улаан хэлнүүд, өнгө өнгийн туяа татуулан бууж буй гэрэлт сум, бөмбөгнүүд, улаан хүрэн өнгөтэй харагдах өтгөн утаан үүлнүүд… Газар дэлхий тэр аяараа чичирхийлэн донсолж, энэ чичиргээ, донсолгоо нь зүг бүрт тархаж байлаа. Тэртээ алсаас тасралтгүй хүнгэнэх бөглүү чимээ дуулдана. Тэрхүү аймшигт тамаас хэн ч амьд гарч чадахгүй мэт санагдаж байж билээ. Тэнд байгаа гэрийхэн маань сүйд болж байгаа байх даа гэсэн түгшүүртэй бөгөөд аймшигтай бодол намайг зовоож байлаа... Өглөө нь сайхан сэтгэлтэй агуулахын эрхлэгч надад бүв БҮТЭН (!) талх бэлэглэж билээ. Хагасыг нь өөрөө идээд үлдсэнийг нь нөхдөдөө аваачиж өгөхөд баярласандаа нэгний маань (овог нь Мандель шиг санаж байна) сайхан хар нүдэнд нь нулимс цийлэгнэсэн байж билээ.

Нэг удаа бид хунгар дотор суугаад шөнөжингөө радио холбооныхоо дэргэд жижүүрлэв. Эргэн тойронд хэн ч байхгүй байсан ба оросуудад зориулсан немцүүдийн суртал ухуулгын нэвтрүүлгийн долгион орж ирэхээр нь юу ярьдгийг нь сонирхож, цааш сонсохоор шийдлээ. Бидний гайхлыг хамгийн ихээр төрүүлсэн зүйл бол немцүүдэд бут цохиулсан Улаан Армийн ээлжит анги, нэгтгэлүүдийн тухай мэдээ ч биш, алагдсан, олзлогдсон цэргүүдийн тоо, немцүүдийн олзолж аваад байгаа зэр зэвсэг, эд зүйлсийн тухай мэдээ ч биш, харин сонин хэвлэлүүдэд үргэлж л бишрэн шүтэх өнгөөр бичдэг байсан Будённый, Ворошилов нарыг маань цэргийн урлагийн талаар юу ч мэддэггүй, мулгуу малнууд гэж немцийн суртал ухуулагч цоллосон явдал байв. Тэр үед бид цагийн байдал ямар ноцтой, эгзэгтэй болчихоод байгаа талаар бүүр түүрхэн гадарлахаас цаашгүй байсан агаад дайсан Ленинградыг юу юугүй эзэлж магадгүй байгааг ойлгож байсан ч, харин дайнд тэр чигтээ ялагдчих юм гэж бидний толгойд орж байгаагүй, немцүүдийн болхидуу ухуулга ч бидэнд сүйдтэй нөлөө үзүүлээгүй билээ. Гэхдээ сэтгэл зүрх их л түгшүүртэй, амаргүй л байсан даа.

Жишээ нь, немцийн суртал ухуулгын нэг ийм хуудас байсан юмсан. Муусайн улс төрийн орлогч жүүдүүдийг балбаад өг. Намайг тоосгодоод өгөөч гэх шиг царайг нь ээ?... Хэн ийм болхи текст бичдэг юм бол доо зайлуул, немцүүд үү эсвэл тэдэн рүү оргож очсон оросууд уу?

Харин дор байгааг бол оросууд бичсэн гэдэг нь тодорхой:

Баруун талд нь алх

Зүүн талд нь хадуур

Энэ бол манай Зөвлөлтийн сүлд

Цавчаад бай, балбаад бай, хүссэнээрээ л бол

Хаашдаа л хэрэгцээний чинь хэрээр хүртээмз...

Немц офицерын дүрэмт хувцас өмссөн генерал Власовын зурагтай ухуулах хуудас нь бол харин ч эсрэгээр цэргүүдийн цухал, зэвүүцлийг хүргэж, немцүүдийн тооцоолсноос нь шал эсрэг нөлөө үзүүлсэн билээ. Тараасан ухуулах хуудас нь ийм үр дүнд хүргэхийг немцүүд ойлгож чадаагүй нь гайхалтай. Гэхдээ Власовын зурагтай хуудас бол бүүр 1943-1944 оны үеийнх л дээ.

Арваннэгдүгээр сарын эхээр биднийг Ленинград руу буцааж, цонх нь хагарч, зэвий даасан цэргийн хуаранд байрлуулав. Манай ротыг фронт руу илгээхээс өмнөхөн хотод эргүүл хийх тушаал бидэнд өгч билээ. Хүмүүсийн бичиг баримтыг шалгаж, сэжигтэй этгээдийг саатуулж байлаа. Сэжигтэй этгээдүүд гэдэгт нь Луга хот орчмоос болон энд тэндхийн бусад бүслэлтийг сэтэлж гарч ирэгсэд ч орж байв. Тэд хэлхээтэй ясан дээр салхинд гандаж холцруутсан хүрэн арьс тохсон мэт туйлдатлаа өлсч ядарсан хүмүүс байсан даа…

Хот наймдугаар сарынхаас шал өөр төрхтэй болжээ. Хаа сайгүй бөмбөгний хэлтэрхийн ул мөр, нурж онгойсон байшин барилгын хана. Шалны үлдэгдэл дээр санжигнах ор дэр, тавилга сэлт, хананд хадаатай зураг хөрөг, цаг зэрэг ил харагдах нь орон байруудыг шугам зургийн зүсэлт хийж нээсэн мэт. Цагийн байдал хүйтэн нойтон, хотын байдал баргар дүнсгэр. Клодтовын гулдан хаалганы дээрх морьдыг буулган хааш нь ч юм ачжээ. Юсуповын ордон гэмтэж, Угсаатны зүйн музейд шалнаас нь дээвэр хүрсэн том цууралт үүсчээ. Петрпавловск болон Адмиралтействын сүмүүдийн ганжрыг бараан өнгийн уутаар бүтээж, Исаакийн сүмийн бөмбөгөр оройг өнгөлөн далдлалт хийж буджээ. Гудамж талбайнуудад газар ухаж, зенитийн их буунууд суурилуулсан байв. Хааяа нэг дайсны сум улин нисч ирээд тэртээд дэлбэрнэ. Метроном /Ленинградад радио ажиллахгүй үеэр метроном гэдэг төхөөрөмжийг агаарын түгшүүр зарлах хэрэгсэл болгон ашигладаг байжээ, түргэн хэмээр цохилж эхэлбэл агаарын түгшүүр гэсэн үг – орч./ нэгэн хэмээр түг түг хийж, шарласан навчис, модны мөчир, бохир заваан цаасны өөдөс салхинд хийснэ... Тэр үед хотод ноёрхож байсан баргар уур амьсгал хожмоо Лениградын хулигаануудын егөөдөн зохиосон дуунаас тодорхой харагддаг юм:

Ленинград бүслэгджээ, немцүүд бөмбөгдөөд л, буудаад л

Алсын тусгалтай их бууны сум нь шунгинаад л

Гэрт хүйтэн, идэх юм ч алга

Гэрт бидэнд хийх юмгүй, аймшигтай уйтгартай байна, ха-ха!

Өвлийн хүйтэн эхэллээ, бидэнд талх өгөхгүй нь

Өөд бологсдыг оршуулгын газар луу зөөгөөстэй

Гэрт хүйтэн, идэх юм ч алга

Гэрт бидэнд хийх юмгүй, аймшигтай уйтгартай байна, ха-ха! гэхчлэн

Ямар ч байсан немцүүдийн хийж байсан суртал ухуулга гээч нь ихээхэн болхи, ур чадвар муутай байсныг баттай хэлэх байна. Жижиг сажиг гэлгүй бүх зүйлийг урдаас тооцоолж чаддаг нарийн нягт немцүүдийн хийж байгаа эд гэхэд итгэмээргүй байсан юм.

Манай эргүүлийн пост Филармоний хажууд байрлаж байсныг сайн санаат хүмүүс ээжид минь очиж дуулгажээ. Тэнд би ээжтэйгээ сүүлийн удаа амжиж уулзаж, ээж минь надад юухан хээхэн идэх юм авчирч өгч билээ.

Эхлэл

2010-12-01T15:51:00.002+08:00

Дайн айсуйг 1941 оны хавар Ленинградад цөөнгүй хүн таамаглаж байлаа. Мэдээлэлд ойрхон зарим нь дайны бэлтгэл нэгэнт эхэлчихээд байгааг мэдэж байсан бол жирийн оршин суугчдын чихийг элдвийн цуу яриа, хов жив сэртхийлгэн байв. Гэхдээ тэдний хэн нь ч дайн эхэлснээс хойш ердөө гуравхан сар өнгөрөхөд немцүүд хотыг бүсэлсэн байх юм гэж, хагас жилийн дараа гэхэд хотын гурван хүн тутмын нэг нь өлсгөлөнгийн аймшигт үхлээр үхэх юм гэж төсөөлөөгүй билээ. Тэр тусмаа сургуулиа дөнгөж төгссөн, амны салиа нь арилаагүй бид байдал цаашид юу болж өрнөх талаар сүрхий тунгаан эргэцүүлж байгаагүй юм. Гэтэл ихэнх маань удалгүй Ленинградын ойролцоох намаг балчигт үрэгдэх хувьтай байж. Харин амьд мэнд эргэж ирэх цөөхөн хэдийг маань хөлгүй, эсвэл гаргүй тахир дутуу насыг барах, эсвэл хийрхүү, мэдрэл муутай, архаг архичин болох, эсвэл сэтгэлийн амар тайвнаа эгнэгт алдаж хоцорсон амьтад болох тавилан хүлээж байжээ.

Дайн эхэлсэн тухай мэдээг ганц би ч биш хотын ихэнх оршин суугчид хайхрамжгүй гэхэд хаашаа юм, гэхдээ бидэнд шууд хамаарахгүй юм шиг, нэг л хөндийдүү хүлээж авч байсан санагддаг юм. Радиогоор мэдээ сонсцгоож, сонссон мэдээнийхээ талаар хоорондоо ярилцацгаадаг байв. Сонингуудад байнга бичиж байсанчлан дэлхийд хамгийн шилдэг нь болох ялагдашгүй манай армийн удахгүй авчрах ялалтыг л хүлээцгээж байлаа. Тулаан тэр үед хаа ч юм алсхан өрнөж, цагийн байдал ямархуу байгаа тухай мэдээ Европт болж байсан дайныхаас ч бага ирдэг байв. Дайны эхний өдрүүдэд хотод баярын ч гэмээр нэг тийм өвөрмөц уур амьсгал бий болж билээ. Цэлмэг, нартай өдрүүд үргэлжилж, гудамж цэцэрлэг ногоороод, өнгийн цэцэгс алагласан сайхан зун болж байлаа. Болхидуухан хийсэн цэрэг дайны сэдэвтэй зурагт хуудсуудыг хаа сайгүй наасан байв. Гудамж талбайд хөл хөдөлгөөн эрс ихэсч, цоо шинэ дүрэмт хувцсаа өмссөн шинэхэн цэргүүд ажил хэрэгч гэгч нь ийш тийшээ хөлхөлдөж байлаа. Хаа сайгүй дуу хуур болж, эгшигт хайрцаг, баян хуур хөгжим эгшиглэн, цэрэгт татагдагсад фронт руу явах болсноо тэмдэглэнгээ сүүлчийн удаа ханатлаа амжиж уухаар яарцгаана. Өмнө нь ер олдож өгдөггүй байсан ховор сайхан номууд зургаа, долдугаар сард яагаад ч юм худалдаанд бөөн бөөнөөрөө гараад ирж билээ. Невскийн өргөн чөлөө тэр чигтээ хуучин ном худалдаалдаг үргэлжилсэн урт лангуу болон хувирч, баахан ном овоолсон ширээнүүдээр гудамж талбай дүүрэв. Дэлгүүр хоршоонд хүнсний бараа арай ч алга болчихоогүй, оочер дараалал ч сэтгэлээр унахаар айхтар их биш байлаа.

Барилга, байшингуудын дүр төрх ч эрс өөрчлөгдөв. Цонхны шилнүүдийг цаасан туузаар ташуулдуулан чагтлан нааж, дэлгүүрийн шилэн хоргонуудыг модон самбар хадан битүүлж, шуудайтай элс гадуур нь давхарлан далдалжээ. Бөмбөгдөлтөөс хоргодох байр руу очих замыг заасан тэмдэглэгээ байшингуудын хананд бий болж, дээвэр дээр нь ажиглагчид жижүүрлэж байв. Цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдэд зенитийн их буу суурилуулж, өргөн гэгчийн цанын өмд өмсөцгөөсөн хижээл насны эрчүүд өглөөнөөс орой болтол жагсаалын бэлтгэл хийж, сүрлэн мануухай жадлах сургууль хийцгээнэ. Гудамжинд эв хавгүй, тааруухан оёсон цэрэг өмд цамцтай охид хүүхнүүд агаарын халхавч бөмбөлгүүдийг цэнэглэхэд зориулсан лут том хийн бортого дамжлан явах нь үе үе үзэгдэнэ. Агаарын бөмбөлгүүдийг ган татлагын үзүүрт бэхлэн хотын дээгүүр хөөргөсөн нь Ленинградын цагаан шөнийн үүлгүй тэнгэрт аварга том загасыг санагдуулан тодхон ялгарч харагддаг сан.

Энэ хооронд дайн үргэлжилсээр, ямар нэг юм болоод байсан ч яг юу болоод байгаа, байдал ямар байгаа талаар олигтой дуулж, мэдсэн хүнгүй байдаг байв. Шархдагсдыг эмнэлэгт авчрах болж, харин цэрэгт татагдагсад фронт руу явсаар л, явсаар л байлаа. Нева мөрөн лүү харсан манай гэрийн цонхны харалдаа нэгэн жижиг усан онгоцонд өвч зэвсэглэж, хувцас хэрэглэлээ бүрэн авсан тэнгисийн явган цэргүүдийг ачиж байсан дүр зураг санаанд минь хадагдан үлджээ. Ээлжээ тайвнаар хүлээцгээн цэргүүд онгоцондоо цувран сууж байтал гэнэт нэг эмэгтэй чанга дуугаар цурхиран уйлсаар тэдний нэг рүү нь гүйн очиход хүмүүс түүнийг аргадаж, тайвшруулахыг ихэд хичээсэн ч тусыг эс олов. Цэрэг аргаа бараад эмэгтэйн чичигнэн зуурсан гарыг нь хүчээр салгасан ч, тэрээр аранз, винтов, хорт хийн баг хийсэн цүнх гээд зуурч болох юмнаас нь тавихгүйг хичээн зуурсаар байж билээ. Хөнгөн завь хөвж одоход тэр эмэгтэй эргийн боржин хаалтыг толгойгоороо мөргөн удтал гашуудалтайгаар енгэнүүлэн уйлсаар байсан юм. Тэр эмэгтэй миний нэлээн хожим олж мэдэх зүйлийг тэгэхэд зөн совингоороо мэдэрсэн байж: цэргүүд ч, цэргүүдийг ачин десант буулгахаар явсан онгоц ч аль аль нь эргэж ирээгүй билээ.

Төдөлгүй бид сайн дурын цэрэгт бүртгүүлэв... Бидэнд винтов, сум хэрэгсэл, хүнс (яагаад ч юм май загас өгч билээ, бодвол гар дор байсан нь тэр биз) тараан өгч, бага Невагийн эрэг дээр зогсож байсан чиргүүлт онгоцонд ачив. Энд миний Сахиусан тэнгэр (энэ удаа хижээл насны хурандаа болон ирсэн) намайг анхны удаа аварсан юм. Хурандаа онгоцон дээр ачигдсан байсан бүх хүнийг бууж, эрэг дээр жагсахыг тушаахад бид эхэндээ учрыг нь ойлгоогүй билээ. Нойр дутуу явснаас улайчихсан нүдээрээ биднийг анхааралтай ажиглаж, заримыг маань жагсаалаас гарахыг тушаасны дотор би ч бас багтсан байв. Тэгээд хурандаа “Гэр гэртээ хариад марш! Та нартай, та наргүй, нусгайнууд минь, ТЭНД айхтар юм болж байна!” гэлээ.

Нэг ч гэсэн юм засч залруулчих юмсан, ном журмынх нь дагуу байлгачих юмсан, амны салиа нь арилаагүй энэ нэг хэдэн хүүхдүүдийг утга учиргүй үхлээс гэтэлгэчих юмсан гэсэндээ хурандаа өөрөө өөртөө төвөг удан, цаг заваа гарздаж чадсан байна! Энэ бүхнийг би их л хожуу ухаарч дээ. Тухайн үедээ бол гайхаж алмайрсан гэрийхэндээ эргэж очсон билээ...

Харин өнөөх чиргүүлт онгоц Нева мөрнийг уруудан цааш явж байгаад, Волховын тэнд мессершмидтүүдэд бөмбөгдүүлж живсэн гэж дуулдсан. Араа бодсон, “сүрхий” дарга нарын тушаалаар сайн дурыхныг ачсан онгоцны хөндийн тагийг түгжсэн байжээ – юмыг яаж мэдэх вэ, хонгорууд маань оргоод алга болчих ч юм билүү!

Намайг гэртээ эргэж ирснээс хойш долоо хоногийн дараа цэрэг татлагын комиссын албан ёсны зарлан ирлээ. Комисс намайг цэргийн сургуульд хуваарилав. Эхлээд очсон сургуульдаа тэнцсэнгүй, дараагийнхад нь очлоо, бас л тэнцсэнгүй, гурав дахьд нь очоод ч байдаггүй. Үе тэнгийхэн маань бүгд л элдэв юм бололгүй тэнцсэн байтал намайг зүрх муу гэдгээр эмнэлгийн комисс хүлээж авсангүй. Тэгж тэгж надад тохирох газар олдсон нь радио холбооны сургууль байв. Энд дайны уур амьсгал хараахан мэдрэгдээгүй, бүх юм сонирхолтой, хөгжилтэй байлаа. Саяхан сурагч, оюутан явсан хөгжилтэй, сониуч, нийтэч хүүхдүүд цугласан, инээд наргиан, марзан яриа гээд л чимээ шуугиан ер тасардаггүйсэн. Үдэш болмогц энд ч нэг нь Бетховены сонатуудыг нот харалгүй цээжээрээ исгэрээд л, тэнд ч нэг нь дайн болж байхад чирч ирсэн хөгжмөө балбаад л. Гудасгүй давхар орон дээр унтахад ямар марзан гээч! Өглөө нь биеэрээ нэг пүршний хээ тамгуулалсан амьтад л босч ирдэгсэн. Дүрэмт хувцас өмсчихөөрөө хүмүүсийн төрх ч шал өөр болчихдог байж билээ.

-Аан тийм үү, хоёр хэл мэддэг гэнээ, сайн байна, за хөө, явж жорлон цэвэрлэнэ дээ гэх наргиантай түрүүчийн хэлж зааж өгсөн сургамжууд ой тойнд минь насан туршид минь хадагдаж билээ. Нэг удаа жагсаалд зогсч байгаад баруун, зүүнээ будилж эргэхэд минь:

-Хөөе, энэ чинь чиний тэр их сургууль биш шүү. Энд бол наад бөндгөрөө сийрэгхэн ажиллуулах хэрэгтэй гэж билээ.

Цэргийн ёс журам гэж юу болох талаар анхны ойлголтуудыг бүр Иргэний дайнд оролцож явсан ахимаг албан хаагч болох манай сургуулийн захирал өөрөө ойлгуулж билээ. Нэг удаа бид нар хашаан дотроо жагсаалаар алхаж яваад түүнтэй тааралдаад, зааж сургасан ёсоор:

-Нөхөр хурандаа, салаа хичээл рүүгээ алхаж явна гэж хичээнгүйлэн илтгэвэл

- Алхаж явна биш, гутлаа чирээд сажилцгааж байна гээч гэдэг байгаа.

Улс төрийн ахлах орлогч маань “сайхан нөхөр” байв. Нэг удаа улс төрийн сонсгол дээр:

-Украин хэдийнэ фашистуудын саварт орчихоод байна гэж мэдэгдэв. Орой нь унтаж амрах цаг болмогц суманг тэр чигээр нь жагсаан, ангийн хашаан дотор нааш цааш нь алхуулан дэглэв. Цэргүүдийн хэнд нь ч таалагддагүй түүнд хандах дургүйцлээ бид нар илэрхийлэн, алхаж байхдаа нэг хөлөө зориуд чанга гэгч нь дэвсэлж, харин нөгөө хөлөө сонсдохтой үгүйтэй аяархан тавьж байж билээ.Үггүй илэрхийлсэн дургүйцэл маань улс төрийн орлогчийн уур хилэнг улам дэвэргэж “та нарыг өглөө болтол элдээд өгнөө, гайгүй“ гэж заналаа. Байдал бишдэж ирснийг, бидний аз болоход сургуулийн захирал оролцон намжааж билээ: “Наадахаа зогсоо! Маргааш хичээл ихтэй өдөр” гэж тушаалаа.

Хотын бүслэлт эхэлсний дараа биднийг өлссөнөөсөө болж хавагнаж хөөсөн амьтад явж байхад нөгөөх улс төрийн орлогч маань гал тогоо хавьцаа эргэлдэж цэргийн тогооноос амаараа гартал чихдэг байв... Мань эр дайнаас яаж ийгээд амьд мэнд мултарч дөнгөсөн юмсанж. 1947 онд Москва руу ажлаар явж байгаад галт тэргэнд хацар дээрээ сорвитой, дээрэмчин маягийн танил царайг нь олж харж билээ. Өнөөх сүрхий мундаг улс төрийн орлогч маань галт тэрэгний үйлчлэгч болчихсон шилэн аягануудыг зусардангуй зөөнгөө цайныхаа мөнгийг шалмаг гэгч хурааж явлаа. Мэдээж тэр намайг таниагүй нь илт байлаа, би ч шударга, хөлстэй гарт нь бутархай мөнгөө дуртайяа атгуулж билээ.

Радио холбооны хичээл маань сонирхолтой, бид ч 10 жилээ төгсөөд хоёрхон сар өнгөрсөн болохоор шинэ юм сурж мэдэх гэдэг бидэнд танил, дадал болсон зүйл хэвээрээ байлаа. Сурч ядаад байх юмгүй морзын цагаан толгойг төдөлгүй бүгд л өөрийн болгов. Хэрээс хэтэрсэн, сүрхий чанд хатуу цэргийн дэг журам гээд байх юм сургууль дээр юм байсангүй – үүнд зориулах цаг зав ч үнэндээ байгаагүй билээ. Жагсаалын бэлтгэл, гардан тулааны сургуулилалтыг сонсогч нараар сунаж унатал нь хийлгэдэг байв. Заримдаа гуулин хөгжмийн аянд парад хийнэ. Хөгжимчид маань их будилнаа: Тэд цэрэгт татагдаж, дүрэмт хувцас өмссөн л болохоос уул нь жааз хамтлагийн гишүүд байлаа. Жагсаалын хөгжмийн хэмнэлийг байсхийгээд л румба бүжгийн аяны хэмнэлд оруулан үлээж, сургуулийн захирлын хараалыг бардаг байж билээ. Нэг удаа манай дээгүүр дайсны тагнуулын онгоц эргэлдэж, манай парадын зургийг авснаас хойш парад хийхийг бүрмөсөн зогсоосон юм.

Тэр хооронд дайн хаа нэгтээ үргэлжилсээр л байлаа. Хүн хүч сэлбэх, анги нэгтгэлээ цэгцлэхээр фронтоос ирсэн нэг дивизийн үлдэгдэл манай сургуулийн хашаанд байрлах үед бид дайны тухай анхны төсөөлөлтэй болж билээ. Фронтоос ирсэн цэргүүд гуанзанд үлдсэн хөц будааны кашыг маш ихээр, шуналтай гэгч нь идэж байсан нь бидэнд сонин санагдаж байлаа. Радио сургуулийн сонсогч бид гэрээсээ гараад удаагүй, танхилдуухан, хоол ундан дээр голж шилэх цамаан зангаа хараахан тавиагүй байлаа. Учир нь зарим маань эхэндээ армийн хоолонд дасч чадахгүй байсан юм. Нэг удаа би шөнө гурван цагийн үед шар шур гэх хачин чимээнээр сэрчихэв. Харин тэгтэл Ленинградын нэртэй жүжигчний хүү Юрка Воронов үүдний хонгилд гэрийхнийх нь хайрт хүүдээ авчирч өгсөн тахиаг яаруу сандруухан идэж байсан нь тэр юмсанж.

Фронтоос ирсэн цэргүүд чимээ имээгүй, зожигдуухан байцгаана. Зөвхөн тэд л мэдэх ямар нэгэн нууц зүйл тэднийг хооронд нь холбож байгаа аятай, ярьвал ихэвчлэн хоорондоо л ярьцгаана. Нэг сайхан өдөр сургуулийн талбайд бид нарыг дивизийхэнтэй хамт жагсаахад бид юу болох гэж буйг таахыг оролдон, тоглоом шоглоом хийцгээн шуугилдацгааж байтал номхон зогсох тушаал өгч бүсийг нь хураасан хоёр цэргийг жагсаалын өмнө авчрав. Тэгээд ахмад нэг цаас гарган, цэргээс оргосны учир тэр хоёрыг буудан хороох ял оноосон тухай уншлаа. Тэр даруй, юу болсныг мань мэт сэхээрч ч амжаагүй байтал шууд л автомат тачигнаж, нөгөө хоёр цэргийг буудчихдаг юм байна. Зүгээр л, ямар ч сүр зар бололгүйгээр…Биес нь татвалзаж байснаа хөшиж хөдөлгөөнгүй болов. Эмч тэднийг үхсэн тухай магадласны дараа цогцсыг сургуулийн талбайн захад нүх ухаж хийгээд булж, газрыг нь тэгшлэв. Эвгүй муухай нам гүм болж, жагсаал тарлаа. Мэдэхнээ, тэр хоёр гэрийхэнтэйгээ уулзахаар чөлөө зөвшөөрөлгүй хот орсон юм байж. Тэгээд сахилга батыг сайжруулахын тулд жагсаалын өмнө үзүүлэх буудлага хийжээ. Болж өнгөрсөн зүйл маш энгийн, тэгсэн хэрнээ маш аймшигтай байлаа. Тэгэхэд л дайн гэдэг тоглоом биш юм байна, бидний хувь заяаг ч дайн тун удалгүй хөндөх нь гэдэг нь бидэнд улам тодорхой болж ирж билээ.

Наймдугаар сард Ленинград орчмын фронтын байдал дордож, нөгөө дивизийг маань тэргүүн шугам руу явуулав. Манай курсийхны хагас нь дивизийн хүчийг сэлбэхэд дайчлагдаж билээ. Тэд бүгдээрээ удаа ч үгүй амь үрэгдэцгээсэн дээ. Сахиусан тэнгэр маань намайг дахиад л аварч, би галын шугам руу яваагүй үлдэгдсдийн тоонд багтсан билээ. Удалгүй бөмбөгдөлт эхлэв. Ялангуяа есдүгээр сарын эхэнд болсон эхний бөмбөгдөлт тун яггүй байлаа. Нам гүм, цэлмэг өдөр тэнгэрт гэнэтхэн л хаанаас гарч буй нь бүү мэд дүнгэнэсэн их дуу авиа гарч, чимээ нь улам чангаран тодорсоор, цонхны шил дэржигнэж, эргэн тойрны бүх юм чичигнэж эхлэв. Тэгснээ тэртээ алсад онгоцны цуваа гарч ирэх нь харагдлаа. Онгоцууд янз янзын өндөрт, эгнээгээ барин, алгуурхан, өөрсөддөө итгэлтэй нь аргагүй нисэцгээнэ. Эргэн тойронд нь зенитийн сумнууд тэсэрч, үүлгүй тэнгэрт цацагдсан хэсэг хэсэг хөвөнгийн тасархай шиг харагдана. Их буучид онгоцнуудыг оносон юмгүй яаруу тэвдүү, учир замбараагүй, сандруу галлаж байлаа. Онгоцнууд тэгтэл зенитийн сумнуудаас бултаж сандчсан ч юм байхгүй, эгнээ байраа ч алдалгүй, өөрсөд рүү нь буудаж байгааг ер нь огт тоосон шинжгүй, бай руугаа нисэцгээнэ. Онгоцны их бие дээрх хас тэмдэг, шар үзүүртэй далавч нь бидэнд тодхон харагдаж байлаа. Бид энэ бүхнийг тусгайлан ухаж бэлдсэн, гүнзгий “сувгандаа” суугаад харж байв. Энэ бүхэн надад маш аймшигтай байсан бөгөөд бэржээнхний өөдсөөр өөрийгөө халхалчих санаатай доогуур нь шургачихсан суугаагаа гэнэтхэн анзаарч билээ.

Тэсэрдэг бөмбөгнүүд газар доргион тэртээ алсад дэлбэрч, харин бидний дээрээс шатдаг бөмбөгнүүд хаяж байлаа. Энэ бөмбөгнүүд биднийг айдсын хүлээснээс маань гаргав: Сонсогчид гал гаргахгүйн тулд нуувчнаасаа ухасхийн гарч түймрийн голомтыг тэр дор нь унтрааж байлаа. Энэ нь урд өмнө тоглож байгаагүй, шинэ сонин тоглоом шиг санагдаж байв: Бенгалийн гал шиг асч буй шатдаг бөмбөгийг элсэнд шургуулахад шажигнаж шүжигнэн, уур савсуулсаар унтарна. Бөмбөгдөлт дууссаны дараа бид тэнгэрийн хагасыг эзэлсэн их утаа олгойдож байхыг олж харав. Бадаевскийн хүнсний агуулах шатаж байсан нь тэр аж. Тухайн үед бид энэ түймэр 1941-1942 оны өвөл өлсгөлөнгөөр үрэгдэх хотын сая сая оршин суугчдын хувь заяаг шийдэх юм гэж мэдээгүй билээ.

Зохиогчийн өмнөтгөл

2010-11-20T19:23:00.002+08:00

Бичсэн дурсамж нь нэгэн цагт олны хүртээл болох юм гэж төсөөлж яваагүй эзнийхээ ширээний нүдэнд энэ гар бичмэл 30 гаруй жил хэвтжээ. Сургуулийн ширээний араас шууд л Ленинградын болон Волховын фронтын хамгийн их цус урссан галын шугам руу хуваарилагдан очиж байсан зохиогч маань Берлин хүртэл дайтсан ба гайхалтай аз түшиж, ямар ч байсан амьд мэнд дайныг дуусгажээ.
Зүрхийг нь шимшрүүлэн, сэтгэл дотрыг нь урж байдаг дайны гашуун дурсамжуудаасаа бага ч гэсэн нимгэлэх гэж зохиогч маань “Дайны тухай дурсамж”-аа бичсэн бөгөөд энэ тэмдэглэлээс уншигч та дайн, тулааны талаар сүр бадруулан ура хашгирсан “эх оронч” дүрслэл, дурсамж олж үзэхгүй ээ. Харин ч уншиж хүлээж авахад тань яггүй “хүнд” байх вий. Энд дайны тухай гашуун боловч үнэнийг бөөрөнхийлж, хулгалгүйгээр шулуухан ил гаргаж тавьжээ. Түүх сонирхдог хэнд ч болов энэ ном сонирхолтой байна гэдэгт итгэлтэй байна.

Зохиогчийн өмнөтгөл

          Тэмдэглэлээ би хэвлүүлэх гэж бичсэнгүй. Барууны орнуудад хүмүүс шархалж, хөндүүрлэсэн сэтгэл зүрхээ эдгээж, тайвшрал, амар тайвныг олж авах найдлага өвөрлөн сэтгэл зүйч дээр очиж хамаг л түгшүүр зовнил, нарийн нандин нууцуудаа дэлгэн хуучилдагийн адилаар сэтгэлийн минь уг мухарт бөх гэгч нь шигдэж хоцроод, дотроос минь химлэн мэрж байдаг бузар булай, адгийн, новшийн, шавар шалбааг шиг түүх, дурсамжуудыг ой тойноосоо үлдэн хөөх, тэднээс ангижрахсан гэсэндээ энэ бүхнийг цаасан дээр буулгахаар шийдсэн минь энэ. Гэхдээ ингэж бичлээ гээд тэр бүхнээс чөлөөлөгдчихнө гэж байхгүй биз, энэ бол найдвар муутайхан оролдлого гэдэг нь лавтай...
         Бусдад уншуулах гэж биш, өөртөө л зориулан бичсэн хувийн тэмдэглэл болохоор энд зөвхөн өөрийн минь л үзэл бодол, өөрийн минь л дүгнэлтүүд бий. Амьдралын туршлага гээд байх юм юу ч үгүй, хүмүүсийн хэн нь хэн бэ гэдгийг ялгаж таньж сураагүй, хувь заяаны цохилтоос өөрийгөө яаж хамгаалахаа ч мэдэхгүй, ийм цохилт ирэхэд түүнийг сөрөөд зогсох сэтгэлийн хат, тэнхээ сууж амжаагүй хүүхдээрээ шахуу байсан үедээ дайн гэгчтэй халз тулж, туулж өнгөрүүлсэн болохоор энэ дурсамж маань нэг тийм наадах цаадахыг сүрхий тунгаан дэнсэлсэн, хашир догь тэмдэглэл байх ч угаасаа боломжгүй юм.
         Тэмдэглэлдээ болж өнгөрсөн үйл явдлуудыг он цагийнх нь дарааллаар жагсаагаад, яв цав дүрслээд байхыг гол болгосонгүй ээ. Энэ бол нэрд гарсан цэргийн жанжин, дарга нарын бичээд, хожим нь номын сангуудын тавиурыг дүүргэдэг дуртгал зохиол биш билээ. Дайны үед энэ тэр байлдаан тулаанууд хэрхэн өрнөж байсан, энд тэнд баатарлаг гавьанууд яаж байгуулагдаж байсан талаар аль болох бага орууллаа. Тэртээ тэргүй дайны үеийн баатарлаг үйлс, байгуулсан гавьяануудын талаар бүгдээрээ л уншсан, дуулсан, элдэв шүлэг зохиол, кино, хэвлэлд энэ талаар бишгүй л магтан дуулсан байдаг билээ. Харамсалтай нь албан ёсны дуртгалуудаас дайны жинхэнэ үнэн бодит дүр төрх “үнэртдэггүй” билээ. Жирийн цэрэг эрс юу гэгчийг үзэж туулав, сэтгэл зүрхэнд нь юу болоод өнгөрөв гэдэг дуртгал бичигчдийн дийлэнхийн хувьд огт сонин биш байдаг.
        Сэдсэн дайных нь хор хөнөөл, гай гамшиг өөрсдийнх нь хар толгойноос холуур тойроод өнгөрөх хамгийн их магадлалтай ноёд язгууртнууд, хаад, сайд нар, улс төрчид, санхүүчид, генералууд мэтийн хүмүүс л ихэвчлэн дайныг өдөөж суудаг билээ. Нам гүмхэн ордон, албан тасалгаандаа суугаад, дайны төлөвлөгөө боловсруулж байсан тэд бүх зүйл болоод өнгөрсний дараа дуртгалаа бичицгээж, өөрсдийгөө сүрхий баатарлаг гавъяа байгууллаа хэмээн бахдан алдаршуулахын сацуу бүтэлгүйтэл, алдаагаа зөвтгөж байдаг. Дайны тухай ихэнх дуртгалууд дайн хийх болсон шалтгааныг зөвтгөн сайшааж, ингэснээрээ дараа дараагийн дайнууд гарах хөрс суурийг бэлдэж байдаг билээ.
        Харин өөрсдөд нь ямар ч хэрэггүй, огт падлийгүй гамшигт дайнд хүчээр дайчлагдан, өр төлөөсийг нь бие махбодиороо төлөн, генералуудын өгсөн тушаалыг биелүүлэхээр суманд оногдон амь насаа зольж явсан эгэл жирийн цэрэг эрс ийм дуртгал гэгчийг барагтай бол бичдэггүй аж.
        Тэмдэглэлдээ би дайны урт удаан 4 жилийн турш юун тухай бодож эргэцүүлж явснаа, юуг хамгийн ихээр цочирдон хүлээж авч байснаа, юу үзэж амсаж байснаа өгүүлэхийг хичээлээ. Давтан хэлэхэд, энд өгүүлж буй зүйлс бол дайны тухай үзэж туулсан дээрээ үндэслэсэн хувийн минь л бодол, дүгнэлтүүд билээ. Бүх юм алган дээр нь тавьсан мэт илхэнээ харагдах генералуудын зогсдог өндөрлөг дээрээс биш, харин тээр дор, фронтын шавар шавхай дундуур элгээрээ мөлхөж, бохир заваан луу хошуу хамраа дүрэн хутгалдаж явсан жирийн цэрэг эрийн нүдээр дайных тэртээх он жилүүдийг эргэн харсан минь энэ. Миний үзэж харсан зүйлс бол дайны өчүүхэн бага хэсэг гэдэг нь мэдээж, дайныг хүлээж авсан өнцөг минь ч нэгэн хувь хүний л бодол билээ. Гэхдээ ийм өнцгөөс харж бичихэд тэр бүр анзаараад байдаггүй, хүмүүсийн санаанд ордоггүй, тэр ч байтугай багагүй ач холбогдолтой байж мэдэх баримт, түүхүүд дэлгэгдэн гардаг мэт. Дайны тухай дүр зургийг бүрэн бүтэн болгож, тодруулахад нэмэртэй гэж үзээд дайн тулааны хажуугаар өрнөж байсан өдөр тутмын ахуй амьдралын талаарх, өдгөө бараг мартагдах шахсан нарийн ширийнийг ч бас сэргээж тэмдэглэхийг хичээлээ. Хэдийгээр дайн аль хэдийн дуусч, тэр бүү хэл өөрөө би хадан гэртээ очих цаг минь ойртсон боловч, энэ дайнаас болж өмнө минь тавигдаад, амар заяаг минь үзүүлэхгүй, цаг үргэлж намайг зовоодог байсан асуултуудынхаа хариуг өөрөө өөртөө өгөхийг оролдсонд дурсамж бичих болсон хамгийн гол зорилго минь оршиж байгаа билээ.
           Энэхүү гар бичмэлийг хөндлөнгийн хүнд зориулж бичээгүй болохоор цэргийн амьдралын жинхэнэ үнэнийг, жинхэнэ үнэрийг харуулахын тулд хэрэглэсэн зарим эвгүй үг хэллэг, нийтэд дэлгэхэд эрсдэлтэй байж мэдэх болсон үйл явдлуудыг өгүүлсэндээ уучлал гуйх хэрэггүй гэж бодож байна. Хэрэвзээ гар бичмэлийг минь хэн нэгэн олж уншдаг юм гэхэд үүнийг уран зохиол эсвэл түүхэн бичиг баримт гэдэг утгаар нь бус, үйл явдлыг нүдээр үзсэн хүний гэрчлэл, үнэн өчиг гэж хүлээж авна биз ээ.

Ленинград, 1975 он

Зохиогчийн намтар

2010-11-20T19:11:00.001+08:00

Николай Николаевич Никулин (1923-2009)

Санкт-Петербургийн улсын Эрмитажийн шинжлэх ухааны ахлах ажилтан, эрдэмтдийн зөвлөлийн гишүүн, эртний европын зураачдын бүтээлийн амьд нэвтэрхий толь, умард Нидерландын уран зургийн нэрт мэргэжилтэн, 15-16 дугаар зууны Нидерландын болон 15-18 дугаар зууны Германы уран зургийн хосгүй үнэт бүтээлийг хадгалагч Николай Николаевич Никулин 1923 оны 4-р сарын 7-нд Ярослав мужийн Мологский районы Погорелка сууринд төрсөн. Эцэг Никулин Николай Александрович (1886-1931) Санкт-Петербургийн их сургууль, эх Никулина Лидия Сергеевна (1886-1978) Бестужевийн нэрэмжит эмэгтэйчүүдийн дээд сургуулийн төгсөгч. Гэргий Григорьевна Ирина Сергеевна (1930 онд төрсөн) улсын Эрмитажийн өрнөд Европын урлаг судлалын хэлтсийн эрхлэгч. Хүү Никулин Владимир Николаевич Оросын шинжлэх ухааны академийн цөмийн физикийн институтэд ажилладаг. Охин Никулина Лидия Николаевна нь 1961 онд төрсөн. Дөрвөн ач зээтэй.

Николай Николаевич 1941 онд арван жилийн сургуулиа төгсөөд тэр жилийхээ арваннэгдүгээр сард их бууны 833 дугаар хороонд алба хааж, Волхов, Кириша, Погостье, Смердыня орчимд тулалдан, Ленинградын бүслэлтийг сэтлэлцэж явжээ. 1943 оны зун 1067 дугаар хорооны 311-р их бууны дивизийн нэгдүгээр батальоны бүрэлдэхүүнд байхдаа германы 18 дугаар армийг бут цохих, Мгинскийн төмөр замыг чөлөөлж, Ленинрадыг бусад хэсэгтэй холбогдох найдвартай холбоогоор хангах зорилготой Мгинскийн гэх ажиллагаанд оролцсон байна. Мэргэн буучийн курс төгссөнийхөө дараа автомат буучдын ахлагчаар, дараа нь 45 мм-ийн их бууны чиглүүлэгчээр ажиллаж байжээ.

1943 оны есдүгээр сараас хүнд их бууны 48 дугаар бригадын хамт Медведь станц, Псков, Тарту, Либаву хотуудын төлөөх тулаанд оролцож байв. 1945 оны эхээр Варшаваас Данциг хүртэлх нутгуудыг чөлөөлөлцөж явжээ. Улмаар Берлин хүртэл тулалдаж, дайныг түрүүч цолтойгоор дуусгасан байна. Тулалдаж явахдаа дөрвөн удаа шархдаж, битүү бэртэж байжээ.

Байгуулсан гавьяа, эр зоригийг нь үнэлж Эх Орны дайны нэгдүгээр зэргийн одон, Улаан таван хошуу, Эр зориг медалиуд, Ленинградыг хамгаалсны төлөө, Варшавыг чөлөөлсний төлөө, Берлинийг авсны төлөө зэрэг одон медалиудаар шагнасан байна.

1945 оны намар цэргээс халагдсаныхаа дараа Ленинградын улсын их сургуулийн түүхийн ангийн оюутнаар элсэж, 1950 онд онц дүнтэй төгсөв. 1949 оноос Эрмитажид хөтөч тайлбарлагчаар ажиллаж эхлээд улмаар 1955 онд Эрмитажийн тэргүүлэх хэлтсүүдийн нэг болох өрнөд европын урлагийн хэлтэст шинжлэх ухааны ажилтан болж, тэндээ 50 гаруй жилийг үр бүтээлтэй өнгөрүүлжээ. 1957 онд Улсын Эрмитажийн дэргэдэх аспирантурт суралцаж төгсөөд урлаг судлалын эрдэмтний зэрэг горилсон диссертациа хамгаалсан байна.

Николай Николаевич Никулины эрмитажид ажиллах хугацаандаа зохион байгуулж байсан олон тооны үзэсгэлэнгийн материалаар “18 дугаар зуны германы байгалийн зураг”, ”18 дугаар зууны германы уран зураг”, ”Антон Рафаэль Менгс”, ”Якоб Филипп Хаккерт”, ”Таллиний музей дахь Мартин де Фосын зураг. Сэргээн засварласан түүх”, ”Өрнөд европын хөрөг зураг” (Ю.А.Русаковын хамтаар) гэсэн каталогууд хэвлэгдэж байлаа. Мөн түүний шууд санаачлагаар оросын болон Австри, Польш, Берлин, Веймар хотуудад эрмитажийн зургийн үзэсгэлэнгүүд зохион байгуулагдаж байжээ.

Н.Н.Никулин бол “Эрмитаж дахь Нидерландын урлагийн бүтээлүүд”, ”ЗХУ-ын музейнүүд дэх Нидерландын 15-16 дугаар зууны урлагийн бүтээлүүд”, ”Эрмитаж дахь Германы урлагийн бүтээлүүд”, ”Нидерландын уран зургийн алтан үе”, ”Антон рафаэль Менгс”, ”Якоб Филипп Хаккерт” зэрэг 160 гаруй өгүүллэг, ном, каталог, сурах бичиг гарын авлагын зохиолч хүн юм. Түүний бичсэн олон тооны өгүүллэгүүд нь Орос, Итали, Польш, Унгар, Герман, Бельги, Голландын шинжлэх ухааны сэтгүүлүүдэд гарч байжээ.

Улсын Эрмитажийн захирал, академич М.Б.Пиотровскийн хэлснээр, олон олон урлаг судлаачид өөрийгөө Н.Н.Никулиний гарын шавь гэж бахархдаг. Түүний шавь нар улсын Эрмитаж, оросын олон хотууд болон хилийн чанадад ажиллаж байна. 1965 оноос Николай Николаевич эрмитажид ажиллахын сацуу Репиний нэрэмжит уран зургийн академиийн 15-18 дугаар зууны өрнөд европын урлагийн тэнхмийн эрхлэгч, профессор багшаар ажиллах болж, “Босхын уран бүтээл”, ”Брейгелийн уран бүтээл”,”15 дугаар зууны Нидерландын уран зураг” зэрэг мэргэжлийн курсуудыг хөтлөн явуулж, аспирантын ажлуудыг удирдаж байв. Тэрээр 1991 онд Оросын уран зургийн академийн сурвалжлагч гишүүнээр сонгогджээ.

Н.Н.Никулин 2009.3.19-нд 86 насандаа Санкт-Петербург хотноо мөнх бусыг үзүүлсэн байна. Түүнийг оросын шинжлэх ухаан, урлагийн нэрт зүтгэлтнүүдийн хамтаар Смоленскийн бунханд нутаглуулжээ.

(эх сурвалж: http://ru.wikipedia.org/wiki)

Номын өмнөх үг

2010-11-20T19:05:00.000+08:00

Николай Николаевич НИКУЛИН

ВОСПОМИНАНИЯ

О ВОЙНЕ

Печатается по решению Редакционно-издательского совета

Государственного Эрмитажа

Идея серии - Г. В. Вилинбахов, М. С. Глинка, М. Б. Пиотровский

2-е издание. СПб. Издательство Гос. Эрмитажа

2008 г.

“Өв хадгалагч” цувралын хүрээнд бид энэхүү номыг гаргаж байна. Номын зохиогч, бас гол баатар бол нэрт эрдэмтэн, байгалаас заяасан урлаг судлаач, Эрмитажийн эрдэм, шинжилгээний уламжлалыг үргэлжлүүлэгч, Петербургийн Урлагийн Академийн тод төлөөлөгчдийн нэг Николай Николаевич Никулин билээ. Тэрбээр эртний Европын зураачдын бүтээлүүдийг гүнзгий судалснаас гадна уран зургийн талаар торгон мэдрэмжтэй нэгэн юм. Төрөлх орос хэлээ гайхалтай эзэмшсэн тэрбээр олон сайхан ном бичсэн төдийгүй лекц, илтгэлүүд нь ч сэтгэл татам сонирхолтой билээ.
Шилдэг урлаг судлаачдын хэд хэдэн үеийг сурган хүмүүжүүлсэн түүний шавь нараас нь цөөнгүй хүн Эрмитажад ажиллаж байна. Никулин гуай олон сайхан дурсамж-өгүүллүүд бичсэн юм.
Харин энэ удаа, эрдмийн мөр хөөсөн, дөлгөөн профессор маань та бидэнд түүхийн үнэнийг хайр найргүй дэлгэхээр хандаж байна. Тэрбээр Дайны тухай ном бичжээ. Зүрх шимширмээр, хатуу ширүүн ном. Гашуун боловч үнэнийг дэлгэсэн болохоор энэ номыг уншихад сэтгэл өвдөнө.
Олон янзын үнэнүүд нийлж байж, дайны үнэн дүр зураг бүрддэг бөгөөд хүн бүр дайнаас өөр өөрийн гэсэн үнэнийг тээж үлджээ. Зарим нь баяр хөөрийг, зарим нь эмгэнэл, харууслыг тээж үлдсэн бол зарим хүмүүст дайн амьдралын утга учрыг дүүрэн ойлгуулж, харин зарим нэгд нь юу ч ойлгуулсангүй. Дайнаас олж авсан үнэнээ бусдад хүргэхийг хүсч буй хүн ямар ч байсан ингэж ярих эрхтэй нэгэн байх ёстой билээ.
Николай Николаевич бол нэр нь цэргийн толь бичгүүдэд дурдагдсан дайны баатруудын нэг билээ. Түүний асгаруулсан цус, гаргасан эр зориг нь дайнаас олж харсан үнэнээ та бидэнд ийнхүү өгүүлэх эрхийг түүнд олгож байна. Оросын урлагийн түүхийн номуудад тэмдэглэгдэн үлдсэн нэр нь ч энэ эрхийг бас олгож байгаа билээ. Гэгээн сайхныг эрхэмлэгч, нандин үнэт зүйлүүдийг сайн мэддэг түүнд дайны аймшиг, утга учиргүй байдал бүр ч онцгой, хурц тод мэдрэгдсэн нь лавтай. Тийм ч учраас дайны тэр бүх гамшиг, утга учиргүй мунхаглалыг гайхаж балмагдсан цэргийн нүдээр биш, урлагийн хүний өнцгөөс харж бичжээ. Энэ бол оновчтой дүгнэлт, бодит зураглалуудыг техникийн шинжлэх ухаанаас илүү урлагийн нарийн мэдрэмж харуулж чаддагийн жишээ билээ.
Ийнхүү бодит дүр зургийг мэдрүүлж, түүгээр дамжуулан болж өнгөрснийг ухаарах ухаарал ирдэг билээ. Дайн, ялангуяа ХХ зуунд тохиолдсон шиг гамшигт дайнууд, ямар ч сүрхий шударга шалтагтай байлаа гэсэн та бидний амьдралаас үүрд арчигдан хаягдах ёстой. Эс тэгвээс энэ дэлхийн төгсгөл ирэх нь тодорхой.

Михаил Пиотровский

Улсын Эрмитажийн захирал

...Намтар түүхийг нь харвал Н.Н.Никулиний амьдрал, уран бүтээл дутуу юмгүй, амжилтаар дүүрэн, чухам үүнээс илүү юу хүсэх билээ дээ гэмээр бодогдоно. Эрмитажийн эрдэмтдийн зөвлөлийн гишүүн, гялалзсан эрдэмтэн, байс хийгээд л гадаад улсад уригдаж хурал цуглаан, симпозиумд оролцоно. Бүр социалист системийн хэдхэн орноор ч биш, тухайн үед дайсанд тооцогддог асан барууны орнуудад зорчино гээч. Баварийн уран зургийн академийн эрдэмтэд түүнийг эелдэгхэн бөгөөд асар их хүндлэн хүлээж авна. Эрмитажийн захирал өөрөө тэрнийг “Урлаг судлалын түүхч байхаар заяасан хүн” гэж тодорхойлсон байдаг.

Гэвч бүхний танил энэ нэр хүндтэй эрдэмтний маань дотор дайны тухай арилшгүй гашуун дурсамжууд амь бөхтэй зууралдсаар байсныг хэн бүхэн тааварлаагүй биз ээ. Энэ бол бидэнд сургуульд зааж, телевизээр үзүүлж, театрт гаргадаг, нам эвлэлийн нарийн шүүлтүүрээр шүүгдэж угаагдсан, бидний үзэж дассан, тийм л гэж ойлгож явсан тэр дайн биш юм. Жинхэнэ, болоод өнгөрсөн, бохир заваан, гутамшигт муухай, бодит дайн. Николай Николаевич өөрөө “цэргүүдийн гавлыг зайгүй дэвсэж байж Берлин орох замаа зассан” гэж энэ дайнд ялсан Сталиний тухай хэлсэн байдаг. 1975 оноос Николай Николаевич зөвхөн өөртөө зориулж дуртгалаа сэргээн бичиж эхэлжээ. Барууны орнуудад багагүй очдог байсан нь ч нөлөөлсөн биз. “...Тэмдэглэл маань хэвлэлтэнд зориулагдаагүй билээ. Барууны орнуудад хүмүүс сэтгэл зүйчид хандаж сэтгэлээ амирлуулахын тулд өөрийн хямрал, зовнил, нууцаа дэлгэдгийн адилаар би бээр өнгөрснөөсөө салах гэсэндээ, ой тойнд минь гүнзгий шигдэж бузар булай, булингарт гутамшигт мэдрэмжийн үрийг цацагч дурсамжаасаа ангижрахын тулд, муу муухайд зовиурлаж дарлагдсан сэтгэлээ чөлөөлөхийн тулд мөнөөх дурсамжуудыг цаасан дээр буулгаж байгаа нь энэ... . Амьдралын аливаа туршлага суугаагүй, хүмүүнийг таниагүй, хувь заяаны цохилтоос өөрийгөө хамгаалах арга мэхгүй хүүхдээрээ шахуу байхдаа дайныг туулсан билээ” гэж тэр бичжээ. Энэхүү тэмдэглэл 20 гаруй жил дарагдсаны эцэст 1990 оны сүүлээр Петербургийн дайны түүхийн “Новый Часавой“ сэтгүүлд хэсэгчлэн хэвлэгдсэн байна. Найз нөхөд, ойр дотныхон, хамт ажиллагсад нь түүнийг дурсамжаа бүтнээр нь хэвлүүлээч гэж ятгадаг байсан ч тэр эрс татгалзаж байв. “Дотоодыг хамгаалах” одоо болтол ажлаа хийж байгаа гэж тэр итгэдэг, хүмүүс үүнийг нь мэдэхгүй байна гэж үздэг байлаа. Гэвч эцсийн эцэст, зүрхээ чангалан байж тэр зөвшөөрсөн юм. Цөөн хувиар, жижигхээн хэвлэсэн тэр номууд Эрмитажийн цорын ганц мухлагаас чухам нисэх мэт алга болж байв. Дахин цөөн хувийг хэвлүүллээ. Тэгтэл нэг томоохон бизнес эрхлэгч номыг уншсаныхаа дараа зохиогчид багагүй мөнгө төлж, 50 мянган хувь хэвлүүлээд оюутан, их дээд сургуулийн багш нар, түшмэд дарга, сайд нарт тараах хүсэлтээ гаргав. Ивээн тэтгэгчийн энэхүү хүсэлтээс айж цочирдсон зохиогч мөн л эрс татгалзсан боловч хэвлэгдэж амжсан цөөхөн хувь нь нийгэмд бөмбөг тэсэлсэнтэй адил маш хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлсэн билээ.

Николай Николаевичийн бичсэн дурсамжийг үнэн гэж хүлээн зөвшөөрөх нь өдийг хүртэл бидний хүлээн зөвшөөрч ирсэн дайны тухай тэрхүү үзэл сурталжсан төсөөллийг хуурамч, зохиомол гэж хүлээн зөвшөөрөхтэй утга нэг юм. “Сталины төлөө, Эх орныхоо төлөө” зэрэг зохиомол агуулгатай улс төрийн урианууд нь үнэн хэрэгтээ ямар ч дайтах чадваргүй засаглалын хийсэн утга учиргүй цус урсгасан дайны бодит үнэн, бохир завааныг далдлах зорилготой байж.

Николай Николаевичийн дурсамжийг тоохгүй өнгөрөхийн, хуурамч гэж няцаахын аргагүй, хэтэрхий гэмээр бодитой билээ. ...Ленинградын орчимд олон газар цус асгаруулсан тулаан болж, засаг төрөөс хамтралчдад хүүрэн овоог оршуулах тушаал өгч байсныг, гэвч өлсгөлөнд нэрвэгдэж яс арьс болсон хамтралчид юун нүх ухах манатай байсныг үзсэнээ нүдэндээ нулимстай ярьж байсныг нь би санаж байна. Ном хэвлэгдсэний дараа цочирдож салгасан “зөвлөлтийн эх орончид” зохиогчийг хараан загнаж, үзэн ядаж байсныг бас мэдэх юм.

Хамгийн сүүлийн удаа түүнтэй хотын захад оршдог, нэрт эрдэмтнийх гэхэд дэндүү даруухан орон сууцанд уулзаж билээ. Хүндээр өвчилж хэвтэрт ороод байсан ч тэрээр хүчлэн байж бидэнтэй цаг гаруй ярилцсан юм. Түүний өвдөж, тамир тэнхээ муудсан гэдэг нь сэтгэл шимширч, нулимс гармаар. Шархадсан эрэлхэг махбодийх нь гал дөл бөхөж байсан ч гайхалтай өгөөмөр эхнэрийх нь хайр халамжийн ачаар халуун бүлээн хэвээр байсан юм.

Тэрээр радиогоор сургааль номлолыг нь сонсч, хүндэлж биширч явдаг хамба лам Георгий Митрафановтой танилцахыг ихээр хүсдэг байлаа. Гэвч амжсангүй. Яагаад ч юм гэрээс нь гарахын өмнө би түүнд хандаж “хайрт Николай Николаевич минь ээ, та минь тэсч үзээрэй. Бид таны төлөө маш их залбирах болно шүү” гэхэд “хонгор минь, энэ маш чухал шүү” гэж хэлээд уйлж билээ.

Гуравдугаар сарын 29-нд Петропавловскийн сүмд түүний үнэн алдартны сүмийн лам Георгий хойдхын буяныг уншиж, салах ёс хийсэн юм.

(эх сурвалж: http://www.yabloko.ru/publications/2009/05/08_1, К.А.Александровын “Дайны тухай дуртгал” номонд бичсэн сэтгэгдэл)

Оршил

2010-11-11T19:47:00.007+08:00

Блогтоо юм нэмэлгүй уджээ. Энэ хооронд хүмүүс үүгээр зочилж, сонин сайхан юу байна гэж шалгаад байгаа бололтой, тоолуур нь гүйгээд байх юм. Бас ганц нэг хүн цааш нь үргэлжлүүлнэ үү гэсэн байна. Би бээр мэргэжлийн аялагч ч юм уу, хөтөч, ер нь л энэ чиглэлийн хүн биш учраас байнга аялж жуулчлах боломж, цаг хомс байх юм. Мөнгө төлдөггүйгээр нь мөрөөдөөд л сууж байна даа, ойрын үед. Мэдээж алсхан бөгөөд адал явдалтай, бас сургамжтай аялалд явбал энэ тухайгаа бичилгүй яахав. Гэхдээ нэгэнт үүгээр орж гардаг хүмүүсийг гар хоосон буцаах эвгүй л санагдаж байлаа.

Блогтоо салхи оруулах болсон хамгийн гол шалтгаан бол гурван сарын өмнө шиг санана, нэг андынхаа явуулсан линкээр орлоо. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд нэвт шувт байлдаж явсан эгэл жирийн цэргийн дурсамж байна. Уншлаа. Хачин сэтгэл хөндүүрлүүлсэн, тэгсэн атлаа тэр хүнд хэцүү цагт хүнээрээ байж чадсан нь бахархууштай, ёстой л “Ёстой хүний тууж” байна аа. Бас ёстой нүцгэн үнэн. Гоёж чимэглээгүй, айж сандарч, уйлж, бөөстөж, өлсөж, явснаа ч нуулгүй бичиж. Бидний үеийхэн баатарчууд, пионероор дамжин, Радуга сурах бичиг, Антон Алимаа хоёрын харилцан яриа, Оросын уран зохиол, яруу найраг, дайны үеийн баатарлаг киногоор хүмүүжиж, тархиа угаалгаж өссөн болоод ч тэр үү орос үг хэллэг, тэр хүний дотоод ертөнц нэг л дотно, зүрхэнд ойрхон, бас гунигтай. Орос хэл чинь ...”Белеет парус одинокой В тумане моря голубом...”, “Уж небо осенью дышало, Уж реже солнышко блистало... Стоял ноябрь уж у двора”... гээд л уйтгар төрүүлж, эсвэл “Под голубыми небесами Великолепными коврами, Блестя на солнце Снег лежит”...гээд л нүд гялбатал авдаг даа. Соколовыг 6 талтай стаканаар цэвэр спирт уучихаад талх, өөхөө тэврээд харихад нь уначих вий гэж түгшиж, бас нохойд хөөгдөхөд нь битгийг баригдаасай гэж залбирч, тариан түрүү цайруулж идэхэд нь хармаандаа ахиухан хийгээд аваасай гэж бодож, дайны дараа жолооч болчихоод өнчин жаалхүүд би чиний аав чинь байна гэж хэлэхэд, өнөө жаал аав минь, хайртай аав минь, би таныг ирнэ гэж мэдээд байсан юм аа, гээд үнсэж үлгэхэд нь хамт уйлж өссөн хуучинсаг хүн болохоороо хуучны хууч яриа хөөрөөнд татагдаад байх бололтой юм.

90-ээд оноос “Торгуулийн суман”, “Амьд бай”, энэ тэр гээд “эсэргүү” үзэл санаа ханхлуулсан кинонууд гараад ирэхээр бас, яг яасан юм бол доо, яг юу болж байсан бол, бидний тархи ямархан хэмжээнд угаагдаж вэ, Америкийн дуу хоолойг хулгайгаар сонсч асан 1960-аад оны оюутнуудын авч байсан мэдээлэл хүйтэн дайны хөрөнгөт ертөнцийн ухуулга байв уу, эсвэл наргиа наян хувьтай байв уу зэрэг эргэлзээ ороод ирж байгаа юм. Арай хожим Арбатын хүүхдүүд тэргүүтэй Рыбаковын 3 цувралаас хэдийгээр уран сайхны дүрслэлтэй ч Иосиф Вассиарановичийн хардалт, аугаа ихийн дэмийрлээс болж бүхэл бүтэн ард түмэн хэдэн үеэрээ бүлх залгисан мэт амаа бас сэтгэлээ хамхиж, олон арван бялдууч нар тэндээс төрж, долигонож сураагүй нь олон саяараа цөллөг, шоронд шалтгаангүйгээр хатаж, залгуулаад дайнд бас л утга учиргүй үрэгдэж байсныг хэдэн хүний ахуй байдлаар дамжуулан хальт мөлт гадарлахчаа аядах болсон юм. Гэхдээ л энэ бүхэн бас л хангалтгүй байлаа. Яг туулаад гарсан, дотроос нь мэдэрч явсан хүний яриа хэрэгтэй байлаа. Маршалуудын дуртатгал биш, томчуудын улс төр, хор найруулалт биш яг л ийм яриа хэрэгтэй байлаа. Загатнасан газар маажжээ.

Тэгээд ганцаараа уншаад өнгөрөх харамсалтай санагдаж эхлэв. Хоёрт, орчуулаад уншвал түрүүнд нь залхуураад гүйлгэж хараад өнгөрснийгөө илүү нарийн ширийн харах болов уу гэж бодоод орчуулах юмсан гэж бодож байлаа. Аз болж анх линк явуулсан “үзэг нэгт нөхөр” минь яг миний бодсоныг бодоод явсан юмсанж. Тэгээд Зохиогчийн хүүгийн хаягийг нь хайж олоод захиа бичээд ээж нь амьд мэндээр барахгүй, Эрмитажид ажиллаж байгааг мэдэж авлаа. Ингээд зохиогчийн эрхийг хадгалж буй хүмүүсээс зөвшөөрөл авсны учир энэхүү номыг “үзэг нэгт нөхрийн” хамт орчуулах гэж хэрээс хэтэрсэн зориг гаргасан хэрэг. Хэрээс хэтэрсэн гэдэг нь миний л хувьд юм шүү. Номоо хувааж аваад, орчуулсан хэсгээ бие биедээ өгч хянуулах журмаар явж байгаа юм. Бид үгийн махчилсан утганд хэт баригдалгүй, зохиогчийн санааг алдагдуулахгүй, тэр хүн яаж хичээж бичсэн шиг хичээн орчуулахыг хичээлээ. Алдаа эндэгдлийг өршөөнө биз ээ.

2010.07.18-Заан Тэрэлжийн хөндий-УБ

2010-09-17T11:52:00.001+08:00

Яаая, шөнө мангар хүйтэн хонолоо шүү. Өглөө даарсан, яарсандаа нар мандахтай зэрэгцэн 6 цагийн үед босоод гоймонтой цуйвангийхаа жорыг тааруулж тогоондоо хийж орхиод ойролцоох өндөр лүү гарч хавь орчныг харж жаал баясав.

Өглөөний наранд өвсний чийг хөөрч, өчигдрийн ирсэн зүгт том хаднууд сүүхийлдэн, сулавтархан ягаан униар татаад, ойр хавь анир чимээгүй. Гол ус энэ аниргүйг үргээхгүй гэсэн шиг аяар аяар мяралзана. Энэ чимээгүйн нэг хэсэг болсон аятай би ч бас аяар хөдөлж, аясаар суулаа. Бодож санах юмгүй ингээд сууж байх сайхан байна даа. Наадмын дараа намар гэгчээр өвс ногоо шарлаагүй ч, цаанаа л харьж яваа цаг гэсэндээ өдөр богиносч, жихүүн ч болсон юм шиг. Урд шөнийн хүйтэрч байгаагаар бол энд удахгүй хяруу буух байх аа.

Манайхан босоогүй байна. Аяллын дарга хариуцлагатайгаар галаа манаж байгаа харагдана. Өнөөдрийн явах чигт айлын өвөлжөө харагдах нь бид суурин иргэншил рүү дөхөж явааг илтгэнэ. Зуны 3 сардаа зугаалж болдог ажил хийх сэн. Ийм сайхан улирлыг чийгтэй байшинд шигдэн сууж өнгөрүүлэх юутай харамсалтай.

Уварч цуварсаар бид хөдлөхөд бэлэн болжээ. Урд шөнө улалзах галын гэрэлд хээрийн бичил мэс ажилбар хийж утас сүвлэн унжуулж оёсон цэврүүнүүд гүйцэд хатаж амжаагүй. Өглөөний цуйвангийн амт өчигдрийхтэй харьцуулшгүй болсныг манайхан мартаагүй бас магтаагүй. Өнөөдрийн туулах зам цагаан ч, урт. Оройдоо Тэрэлжийн автобусанд амжиж суух төлөвлөгөөтэй. Нэг иймэрхүү байдалтай хөдөллөө дөө.

Зам зуурт хонь мал бэлчиж, алсад айлын гэрүүд үүлэн чөлөөний наранд цайран бөмбийлдөх нь ил захидлаас бууж ирсэн мэт. Шаахайны хармаанд сууж явсан хүүхэн гар даллахаар нь хариу даллаж мэнд мэдлээ. Гэтэл тэр хүүхэн биднийг гадаадын хүн гэж бодсон аж. Эхэндээ намшгар царай, навтгар хамартай намайг гадаадын хүнтэй андуурах ёс байхгүй ээ гээд ер итгэсэнгүй. Гэтэл удсангүй халамцуу хархүн HELLO гэж морин дээрээс мэндлэх мөртөө дүүрч явсан хонио алдаж, түүнээс нь унаж явсан морь нь үргэж өөрөө зам дээр бөгсөөрөө таг сууж хоцрохоор нь аргагүй үнэмшиж байгаа юм. Үүргэвч үүрсэн л бол гадаад гэж боддог бололтой. Энэ хавийхан 5 хэлээр мэнд мэдэх хэмжээний мэдлэгтэй гэж байна шүү. Зундаа жуулчдад морь мал түрээслүүлж амин зуулгандаа нэмэрлэдэг болохоор тэр аж.

Үдийн хэрд улдах гэдэг туйлдаа хүрлээ. Өчигдөр цагаан зам ямар байна гэж асуугаад байсан. Ингэдэг юм байна. Намагтай болдогтой харгуйгаа санаж байна шүү. Уснаасаа зайдуу халуунд алхахад ам хатахын сацуу цэврүүтэй хөлийн ул зовиуртайяа хөндүүрлэх нь бандайтал хавдаж, хиншүү ханхалтал улайссан мэт бодогдоно. Төмпөнтэй усанд дүрвэл шажигнаж дуугарах байх аа. Том том үүргэвч үүрсэн хэдэн хүн тавхайнхаа хажуугаар гишгэлж дондогмаа шиг найган ганхаж явах нь инээд хүрмээр. Урагшаа биш, 2 хажуу руугаа ингэж гишгэхээр чинь газар ч олигтой хорохгүй. Бушуухан гутлаа тайлж амрах сан. Тэр суварга босгосон довгор дээр гараад авбал салхи сэвэлзэх нь арай дээр гэнэ. Амрахад хүртэл учиртай аж.

Амрах зууртаа ойролцоох айл руу ус гуйхаар хоёр минь яваад гар хоосон ирлээ. Хонио хяргаж байгаа завгүй улстай таарчээ. Замын улсад аяга цай хийж өгдөггүй жаахан тиймхэн л айл байна. Ашгүй нууран дээрээс гарснаас хойш өдөр болгон тааралдаж байгаа өнөөх морины эрэлчинтэй таарч, мориор нь гол руу явж устай залгалаа.

Хонхот хүүхэлдэй дуугаа дуулаад хоёр тийшээ найган ганхнаа... гээд л цааш замаа үргэлжлүүлэв. Тэрэлж рүү нэлээн дөхөж байгаа бололтой морьтой жуулчид сүрэг сүргээрээ явж өнгөрцгөөнө. Холоос олон морьтонгууд бараа сүр ихтэй, байлдаантай түүхт киноны кадр шиг. Зарим нь эмээлдээ таг наалдаад суучихсан элэг бөөр нь сугарчих шахан ярвайсан харагдана. Энэ маягаараа хол зам туулбал хэцүү л юм.

Зам дээр жаал сууж амсхийгээд хошуу тойроод нэлээн явсны эцэст улаан хацартай хоёр жаалаа үхэр тэргэндээ суулгасан нутгийн өвөөтэй таарч, цүнх саваа хэдэн хүүхнүүдтэйгээ ачаалж өгөөд харцуул нь алхаад үлдлээ. Үхэр тэргээр явах ч бас зугаатай юм аа. Овоолсон үүргэвчин дээр хэвтэж огторгуй өөд ширтэн зүүрмэглэсэн шиг явлаа. Өвөө сая нэрсэн халуун нэрмэлийг дорно зүгийн цэцэг хуартай ганган улаан вааран савнаас гарган биднийг дайлав. Өвөөтэй нутаг ус, явсан газрын сонин хөөрөлдсөөр Тэрэлж ирлээ. Үхэр тэргээр голоо гарч, өвөөд баярласнаа илэрхийлж дараа уулзахын ерөөл тавьлаа. Энэ хавь саяын бидний явж ирсэнтэй харьцуулахад өвс тоосоор тун чиг маруухан, гандуу цагаан санагдана. Харин хотоос салхинд гарахаар ирж голын эргээр тухалцгаасан хүмүүст энэ хавь хоттой харьцуулбал нов ногоон гэж санагдаж байгаа.

... Тэрэлжийн дэлгүүрийн гадаа эрээлэх юмгүй шууд газар сууж, идэж уух биднийг хүмүүс гайхаад ч байх шиг. Автобус иртэл гэр орныхонтойгоо утсаар ярьж, амар мэнд явж ирснээ дуулгацгаав. Хотод ус ихтэй айхтар бороо хэд хоногоор орсон гэнэ. Испани 2010 оны дэлхийн аварга болжээ. Наадмаар өмнө түрүүлж байгаагүй бөх түрүүлсэн гэнэ. Нээрээ бид чинь дэлхий хөл бөмбөгөөр амьсгалж, дэнж хотойтол наадах үеэр гэрээсээ гарсан улс шүү дээ. Энд тэндгүй хүмүүс холхиж, шороо бужигнах нь тээртэй. Хээр хөдөө дураараа задгай хэд хоносон сэтгэл минь соёл иргэншилтэй нэг л авцалдаж өгөхгүй байна уу даа. Дараагийн аялал юу билээ гэж...

2010.07.17-Дунд Баянгийн хөндий

2010-09-16T11:06:00.001+08:00

Уг нь өглөө эртээ босно гэж төлөвлөж урд шөнө сэрүүлгээ тавиад унтсан юм. Гэтэл нөгөө сэрүүлэгнийхээ аянд бүүвэйлэгдсээр 10 өнгөртөл унтжээ. Майхны дээгүүр ойрхоон зайнд нисдэг тэрэгний сэнс пад пад хийх нь сонсогдоод алга болов.

Бодвол Хаг руу явж байгаа байх. Ингэж онгоцоор буухад юу нь сайхан байдаг байна аа. Явган нүцгэн явж байж сайхныг нь мэдэрмээр юм. Эсвэл үхэр чихрийн амт мэдрэхгүй гэгчээр онгоцоор шууд буухад бас нэг сайхан юм байдаг юм уу. Шүхрээр буух гэж байгаа биш, гойд юмгүй л санагдана. Нойрноосоо сайн сэрж амжаагүй байхад нөгөөх морио алдсан эрэлчид бас л явж байна. Бидний явсан замаар л ороод яваад байгаа юм байж. Бид чинь одоо морьтой хүнээс хурдан яваад байгаа юм уу даа. Мэнд мэдэж, адуучны дамжаагаа амжилттай дүүргэхийг ерөөлөө.

Тогоо дүүрэн тос даасан гоймонтой цуйван хийж, нүүр шүдээ тухтайхан угааж, майхан саваа аажуухан хурааж, ааг зоог гэсээр байгаад бараг үдэд хөдлөв. Аяллын дарга товлосон газраа очиж амжихгүй нь, оюутнууд байсан бол загнах сан гэж бодож байгаа бололтой.

Уулын бэл дэх ойн жимээр хэсэгхэн яваад ус намагтай хөндий рүү орлоо. Гутлаа сайхан хатаасан, бас өчигдөр хангалттай хүнд гутал чирч явсаар хаширсан хүн чинь залхууралгүй эвтэйхээн тойроод л явлаа. Хурц наранд өндөөр ургасан өвс тодоор ногоорно. Агаарын сайхан ч гэж яриа алга аа. Яаж утаатай бүгчим хотод очно оо. Болдог сон бол энд хамраа орхиод явах сан.

Модон дундуур ус намаг, гол гаталж явсаар дунд Баянгийн хөндийд орж ирлээ. Хачин сайхан хөндий юм аа. Цэцэг навч алаглаад л. Тэрэлж шиг өвөрмөц тогтоц бүхий арсгар барсгар хадат уулсаар хашигдсан, айл хунар суурьшиж, малын хөлөөр талхлагдаагүй онгон зэрлэг байгальтай сайхан хөндий юм.

Тэртээд ширүүн борооны үүл хуралджээ. Гэвч биднийг хөөж гүйцсэнгүй, тэрүүгээрээ ороод дуусав. Эндээс намаг балчиггүй дардан сайхан зам эхэлж байна. Аяллын дарга цагаан замаар явах ямар байна гэхээр нь ёстой гоё л гэлээ. Маргааш дахиад асуухаар юу гэхийг чинь харна аа л гэж байна. Маргааш нээрээ яах юм бол доо. Одоохондоо ч байсгээд л ус намаг тойрохгүй, шулуухан цагаан замаар урамтай л урагшилж байна.

Нэлээн явж байгаад амрах болсон доо гэж тооцоод гутлаа тайлан тухалж байтал ард үлдсэн аяллын дарга гүйцэж иртэл алхаад марш, амрах болоогүй гэдэг байна. Тээр харагдаж байгаа үзүүр хүрч хоноглохгүй бол маргааш харьж амжихгүй гэнэ. Тэгээд л олон жижиг гол гатлан явж өглөө. Цааш алхсаар Гүнжийн сүмийн харалдаа үдэлж өглөөний цуйвангийн үлдэгдлийг голын усаар даруулан ховдоглон идэцгээв. Голын уснаас хачин танил, жаахан гаж ч гэмээр амт амтагдана. Бодоод байхад хоол шингээхэд уудаг мезимфорт л нэг иймэрхүү амттай сан. Энэ хавьд ходоодны рашаан байдаг гэсэн, гэхдээ энэ голын эх дээр биш гэнэ. Бодвол энэ хавийн хөрсөнд пепсин агуулагддаг байх.

Идэж дуусаад хөндийн төгсгөлд харагдах үзүүрээ чиглэн хөдөллөө. Оройтож гарсан тул нэлээн шахуу явсан ч газар олигтой хорсонгүй. Орой 8-9 цагийн орчимд голын гармын хажууханд, зам дээр шахуу хоноглохоор буулаа. Голын эрэгт буухаар түлшээр маруухан байдаг юм байна. Нэжгээд мотоцикл машин хажуугаар өнгөрнө. Гармаа шууд олоод гарахыг бодоход нутгийн хүмүүс бололтой. Хүн амьтнаас зайдуу хэд хоног явсан болохоор машин тэрэгний чимээ тээртэй санагдана. Юу юугүй бүрэнхий нөмөрч, харанхуйд хоолоо идэцгээв. Оюутнууд маань маргааш хот орох гээд хувцас хунараа угаагаад сүйд. Ангийхаа охидуудтай аймаар халтар хувцастай явж байгаад тааралдвал нүүр хийх газаргүй болох гээд байгаа бололтой. Хорьж болдоггүй хорин нас аа гэж. Догдолж гэгэлзээд л, сэгэлзээд л, дуулаад л, мөрөөдөөд л. Урсгал усны захад айхтар хүйтэн шөнө болдог юм байна. Эртхэн унтахаар шийдэн майхандаа орж зожигрон малгайтай цамцтайгаа хөнжилдөө шургасан ч, шүд хавшин, толгойноос даараад унтаж болдоггүй ээ. Тэгээд том хүний ундаанаас хоёр нэг балгаж аваад нөгөө хэдтэйгээ нийлж жаал худлаа ярьж гэгэлзэж суулаа.

“Ай би нутгаа санахаараа... Аяар аяархан дуулан гэгэлздэг. Аав л ээжий хоёртоо очоодоо Ярьж хөөрөөд ирмээр болдогоо... Нутгаа санаад уярдаг сэтгэл минь Намар оройн бороо шиг зүсэрдэг ээ...” гээд эхлэхээр л хашир суугаагүй насандаа оюутан болоод очиход минь орог саарал тэнгэрээс нь бороо асгаад салдаггүй, навчсаар уйлж, шавхай шалчигнасан Оросын тугалга шиг хүнд жинтэй уйтайхан намраар түмэн бээрийн газраас гэрээ санахдаа яаж ч чадахгүй бөглөрчихөөд уйлах ч учраа олохгүй явсан минь санагдан нулимс гарна. “Ай би нутгаа санахаараа Сэм сэмхэн гунигаа тээдэг Зөн совин шувуу шиг зэллээд Цэнхэр алсыг чимээгүй ширтдэгээ...”. Ядаж байхад битүү модон дунд алсхан ширтэх ч арга байхгүй нь хяслантай. Байсан ч цэнхэртэх нь юу л бол. Яг л эхийнхээ бөөрөнд наалдан салахгүй дагаж, сүүлээ моодойлгон гүйж явсан унагыг зэлнээс уяхад цочирдон, тонгочиж тонгочиж, эцэст нь арга нь барагдаад хувь заяатайгаа эвлэрэн халуун наранд бөөрөө түхэлзүүлэн, амьсгаадаж хэвтээ шиг. Монголын минь намар гэтэл хичнээн сайхан нарлаг, хурц, тод билээ. Тэнгэр нь хичнээн өндөр, уужуу, цэлмэг билээ. Уушгиныхаа угт хүртэл нэвт амьсгалж болдог нутаг минь. Өвөл нь хүртэл нойтон хүйтнээр битүү хорон хайрдаггүй, тас хийсэн жавраараа идрийн жавхаа сэргээж, бие чангаруулсан нутаг минь. Үүргэвчээ үүрээд гарахад эрх дураараа задгай тэнүүн нутаг минь. Ийш тийшээ тэгтлээ яваагүй, эмээлээсээ өндөр даваа даваагүй атлаа уяатай болжээ би нутагтаа...

2010.07.16-Баасан гараг-Хавиргын даваа

2010-08-27T18:33:00.001+08:00

              Үүрээс авахуулаад өчигдөр оройноос тасралтгүй шивэрсэн бороо ширүүсч, майхны хаяагаар ус шүүрч хонолоо. Зам ч нуль шалбааг болж байгаа даа. Өнөөдөр буцах замдаа үүргэвчтэй бүжиг хийх нь дээ гэж бодон босохоос халшран халшран майхны бүрээсэн дээр буух бороон дуслын хэмнэл хэрхэн өөрчлөгдөхийг чагнаархан хэвтэв.

        Харин аяллын даргыг цай чанаад уу гээд майханд оруулж өгөхөөр нь бантсандаа өндийж байгаа юм. Босоод босоод гээд бахираад байвал бүүр л хэвтэр лүүгээ зүтгэх байлгүй. Үггүй зэмлэж, үйлдлээрээ үлгэр үзүүлнэ гэдэг энэ болов.

           Майхан саваа хурааж, хоол хийж, хог хаягдлаа шатааж, урагдсан гутлаа оёж, бууриа цэвэрлээд нурман дээрээ ус хийн сайтар унтрааж хөдлөхөд бэлэн болов. Хуурай гуталтай хүн нэг ч алга. Уг нь нороогүй байхад нь лааны тосоор сайн тосолчвол ус нэвтэрдэггүй гэсэн. Одоо норсон хойноо нэмэргүй л. Өчигдрийн бороонд хамаг юм битүү чийг даажээ. Оймсоо л сайн солиод явдаг байх даа. Яагаад ч юм өнөөдөр хаа хүрч хонохоо ярилцсангүй. Ямар ч байсан мөстэйн аманд булсан хүнсээ авах учиртай. Майдар гуайн байшинд баяртай гэж хэлээд уруудаж эрэг дамнуулан тавьсан орон нутгийн чанартай унанги модон гүүрээр Хагийн голоо гаталж, модтой уул өөд өгсөв.

"Борооны хүмүүс"

Жим даган өгсөж явахад морины шинэхэн хомоол ганц нэг харагдана. Арай нөгөө хэдийн алдсан морьд үүгээр явсан юм биш биз. Гэвч морьдын бараа чимээ алга аа. Бороонд норсон хомоол шинээрээ харагдаж байж ч магадгүй юм. Учир юу гэвээс өчигдөр оройн борооноор манай буудал дээр Естэйн рашааныг зорьж яваа аялагчдын нэг нь ирж алдсан морьдоо сурагласан юм. Энэ хэд биднийг буусны маргааш ирж нуурын яг эрэг дээр буудаллаад, борооноор морио алдаад гээд хайгаад байсан, оллоо гэж дуулдсан, дахиад алдчихсан юм байж. Уг нь тушаатай юм гэнэ. Дэгэнцээд холдож амжаагүй байх зэргээр ярилцсан билээ.

"Баяртай Хагийн хар"

Нэг ч амралтгүйгээр огцом дайралт хийж нөгөө уулан дээрээ гарч ирвэл бүгд борооны цувандаа битүү хөлслүүлж муухан саунад орсноос дээхэн минчийцгээжээ. Хажуугаар нь хормой нь хөл ороогоод цув ч бас явдалтай эд юм. Дээр нь 3 хоног идэхээс өөрийг хийгээгүй зовлого цочирдож байгаа байх. Би л хувьдаа нэлээн цуцаж, амьсгаадан байж гарч ирэв. Хэсэг амарч хувцсаа хөнгөлж аваад уруудаж, бас л баахан намагтай болдогтой хэдий ч зам харгуйгүй хөндийгөөр бамбалзуур дамжин харайлдаж, заримдаа болдогны хоорондох усанд хаашдаа л нойтон гутлаа лав гэгч дүрж явсаар удалгүй нөгөө талын уулын хормойгоорх жимд орж цуваа жигдэрлээ.

           Асар удалгүй танил болсон шатсан цурмандаа орж ирлээ. Хаагуур гарч ирснээ эргэж хараад эртээд яаж төөрснөө мартахааргүй болтлоо ойлгож авав. Оройдоо хадтай уулыхаа баруун гар талаар өгсөх байсан юм байна. Харин бид зүүн гараа бариад баахан шатсан ойн дундуур даялж алхсан ажээ.

            Нурман дундуурх жимээр цуварч явтал гундуухан морьтой гандуухан хоёр хүн айсуй. Нөгөөх морины эрэлчид мөөн. Урд шөнийн бороонд энүүхэн хавьд ОП цуваа нөмрөөд суугаагаараа хонож, их зутарч гэнэ. Өөрсдийх нь унаж яваа морьд босоогоороо үүрэглэж, сормуусаа дийлэхээргүй болсон харагдана. Борооноор шүдэнзээ норгоод гал гаргах юмгүй болжээ. Жаахан ааруул, боорцогноосоо илүүчилж, морьдыг чинь олбол Тэрэлжид байдаг эзэнд нь аваачиж орхиод цаашаа явъя, морио хэнийх гэж айлаас авсан бэ, ай мөн хэцүү еэ гэх зэргээр хэсэг саатан ярилцав.

           Танил хүмүүстэй таарч, тамхиа асааж тамир орсон эрэлчидтэй салах ёс хийгээд цааш хөдөллөө, бид. Морь малнаас хол хөндий өссөн над мэтийн хүмүүст хоёр зээрдээрээ таваргах чинь л хамгийн амар юм даа. Аашийг нь мэдэхгүй адгуус маллаж явснаас гутал оймсоо хатааж, шатааж явсан нь хамаагүй хялбар. Эсвэл мөнгийг нь өгөөд адууг нь малчинтай нь түрээсэлбэл яадаг юм гэхээс. Гэсэн ч малчинд ч бас алдахгүй гэсэн баталгаа байхгүй. Ачаагаа моринд ачна гээд олон хоногийн аялал төлөвлөөд гарч ирсэн улсууд цаг алдаад зорьсон газартаа хүрэхгүй бол хичнээн харамсалтай. Бидний явган гардаг минь явж явж түмэн зөв болжээ. Анхандаа бид ч бас морь хөлсөлнө гэж төлөвлөж байсан билээ. Морио хайгаад амарсан ч юмгүй, адуучны дамжаа дүүргээд таарч байх шиг байна энэ хоёр залуу. Өдийд жуулчны ид улирал болохоор хэрэвзээ олдохгүй болоод, төлөхөөр болбол морины эзэд хамаг амьжиргаа залгуулдаг, жуулчинд явж сурсан сургуультай морьд минь гэж айхтар өндөр төлбөр нэхдэг сурагтай. Олдоосой билээ.

Бороо нууран дээрээ, тэрүүхэн тэндээ л ороод байдаг байх гэсэн бодлыг улам бататгаж нуураас нэг их холдоогүй байхад нар шарж байх юм. Харин нуурын тэр хавьцаа цэлмээгүй л байна.

Битүү бургасан дундуурх бүдэг жим даган шалбааг туучин цааш явж, жижиг гол гатлаад зүүн гар талын уулын энгэрээрх тод жимд орж хэсэг яваад булсан хүнсэндээ хүрэв. Оймсоо сольж, нойтон оймснуудаа эврээхээр үүргэвчнээсээ зүүлээ. Хэдийгээр гутал нойтон ч солих оймс олонтой явбал гайгүй л юм байна. Гутлынхаа чийгийг шингээж аваад хөл нь боломжийндуу. Дараа явах хүмүүст захиж хэлэхэд оймс илүүднэ гэж байхгүй шүү.Заримыг нь галд ээж байгаад шатааж болзошгүй гэдгээ тооцсон ч тэр.

"Мөстэй ам буюу Зараа уул"

Хурдны зам шиг дардан жимээр замаа үргэлжлүүлж голын цаадах хошууны наана харагдах 2 модоор баримжаалан явсаар Хонгорын (түрүүчийн бичлэг дээр Хагийн гол гэж андуу бичсэн байгаа) голоо хүрлээ. Саяын хэд хоногийн борооноор гол нэлээн нэмжээ. Чулуу дамжин гатлалтгүй болж. Иймд гутлаа тайлж цүнхнээсээ зүүгээд, хөлдөө сандаал углаж нэлээн дээд хэсгээр нь туулж гарав. Өвдөгнөөс дээш устай хэсгээрээ бол өндөр цүнх үүрч, хүндийн төв нь дээшилсний дээр урсгалд элж мөлийсөн чулуунуудын завсраар хөлөө эвтэйхэн тавих гэж хичээн яваа хүнийг тэнцвэр алдуулан сандаргахаар ширүүн урсгалтай. Уулын голын ус хүйтэн ч гэж овоо. Төлөгнийх шиг хариугүй муу сийрэг ясыг нэвт жиндээн, чөмгийг маань царцаж байх шиг байна аа. Уг нь хурдхан гүйгээд гарчмаар байдаг, гэтэл тэнцвэр алдаад цүнхтэй юутай хээтэйгээ усанд уначвал хөл даарснаасаа эс юм болох гээд аргагүй гүрийлээ дээ.

Гол гараад дахиад л битүү торлог. Ямар өндөр бас шигүү ургаа вээ. Бүр балархай ч болтугай жим алга. Өөр өөрийхөө замыг нээж, бургасны үндэс тааруулан гишгэлж, зүтгэлсээр нөгөө харагдаад байсан 2 модны харалдаа ирлээ. Эндээс доошоо буугаад машин зам руу гарахад тэр зам алдарт Хавиргын даваа руу хөтлөх учиртай гэнэ. Нөгөө алганы хонхорхойны үлгэр давтагдаж доошоо буух жаахаан зайг олон жижиг голыг гаталж бараг 2 цаг зарцуулж байж туулав. Эхэндээ гол гарах бүрдээ гутлаа сольж байснаа сүүлдээ залхуурч гуталтайгаа туулаад хаясан чинь гутлын түрийгээр ус дүүрч, давхар оймс, эсгий улавч нэвт нороод өрөөсөн гутал лав 3 кг болчдог юм байжээ. Баларсан юм, залхуурдаггүй л байж. Нэг амарч, улавч оймсоо мушгиж өмсөөд 66-гаас өөр машин явахааргүй айхтар ус намагтай замд орлоо. Зарим намган дээгүүр мод унагаж машин гарсан бололтой харагдаж байна. Усанд ойчсон хүн борооноос айхгүй гэгчээр, нэгэнт 3 кг гуталтай болж цайрсан хүн замд таарсан бамбалзууртай намгаар шууд, шулуун, шударга туучин баатарлаг зоригтой явлаа. Хөл л холгочихгүй бол гадаа хүйтрээгүй байхад хөл сэрүү оргиод таатай ч юм шиг. Гэм нь жаахан хүнд л юм.

Замд олон гол таарах юм аа. Дахиад 3-4 гол гаталж нэг зогсож амрахад 5 цаг нэгэнт болжээ. Эндээс Хавиргын даваа харагдаж байна. Хэлбэр хэмжээ ижил төстэй, хагас нумарсан 6 ижил даваа болоод ийм нэр авчээ. Алсад солонго татаад бороотой байна даа. Энэ хүрээд Хавиргын давааг өнөөдөр давахаас өөр гарцгүй гэдгээ мэдэж удахгүй буудаллах байх гэж горьдож эрэг нь нэлээн суларсан сэтгэлээ чангалах хэрэг гарав. Айхтар огцом даваа юм гэсэн, өгсөх ч яахав амьсгаадаж байгаад гарчихна, уруудахдаа харанхуй болсон байвал ч амортизатор муутай хөл минь шаргисан сул асга хадаар яажшуухан майжигнах бол доо гэж битүүхэн айж явлаа. Амьтан хүнд үүрүүлчихгүйхэн шиг давчих юмсан.

Шалба норж шалхайсан гутлаа тайлж, түрүүчийн мушгиж үүргэвчин дээрээ зүүж сэврээсэн оймсоо сольж өмсөөд, нойтон гутлыхаа үдээсийг сайн уяж, үүргэвчнийхээ бүсийг сэв хийтэл бүслээд, сэтгэлийхээ эргийг нэг сайн чангалж аваад хөдөллөө. Өнөөдөр л даваагаа давахгүй бол нэг дэхэд ажилдаа очих минь худлаа болох гэнэ. Сонголт байхгүй юм хойно явна даа.

Даваа чиглэн сайхан өргөн, тод жимээр орж алхав. Нартай бороо аяар аяар орж, агаар маш зөөлөн чийглэг, салхигүй тогтуухан, бүлээхэн, таатай. Норсон моддын навчис нарны эсрэг нэвт гэрэлтэж, гараа сунгахад хүрэхээр ойрхон зайд өнгийн солонго алаглажээ. Анх удаагаа солонгыг ийм ойрхноос харж байна. Өмнө солонгыг тэнгрийн эрхэс гэж бодож явдаг байлаа. Гэтэл хөдөөний солонго газартаа бууж ирдэг ажээ. Нар өөд харж нүдээ анихад аньсага дулаахан ягаан туяагаар дүүрнэ. Энэ чигтээ гүнзгий амьсгаа авч хэсэг суумаар. Юутай үзэсгэлэнтэй бөгөөд нам гүм бэ...

Хэсэг зуур дуг хийгээд сэрэх шиг боллоо. Өдөр нэг жаахаан унтаад сэрэхэд сэв хийгээд ирдэг шиг л.

Бид Хавиргын давааны хормойгоор уван цуван алхаж явна. Анисны жижигхээн цагаан цэцэг хаа сайгүй. Хаа нэг түрүү жилийн хатсан анис ганц нэг үзэгдэнэ. Өвс навч, шилмүүсний үнэр хамар цоргино. Нар нэлээн тонгойжээ. Бамбалзуургүй жимээр явах сайхан байна даа.

Жим төгсч даваа өөд өгсөх цаг иржээ. Цуварч явснаа цугларч сууж, хэсэг амсхийж аваад 6 цаг хагасын орчимд нэг, хоёрын гурваа, чүү гээд дайралтаа эхэллээ. Овоо эгц хайрхан юмаа. Нэг хөлийхөө өсгийн харалдаа нөгөө хөлийхөө өлмийг тавьж ойрхон ойрхон зөөсөөр, өрөөсөн таягаа тулж хэсэг аахилан явахад өгсүүр нь арай гайгүй болж ирэв. Эргээд харахад моддын завсраар хажуугийн уулын орой харагдана. Овоо л өндөрт яваа юм байна. Хэнтийн уулс нас өтөл тул элж мөлийн оройноосоо халзарч, таг гэж нэрлэгдэх асга, хайрган тоорцог өмсчээ. Үздэгээ үзэж, олныг туулж өнгөрүүлсэн ч цагийн аясаар хүн чанараа гээгээгүй өндөр настан шиг түшигтэй санагдана. Алтайн уулс бол зүсчих гэсэн хурц ирмэг, шовх оройтой. Ааш нь нэг минутанд хэд ч хувирч мэдэхээр тогтворгүй. Хэнтийн гуай Алтай хархүүг хараад би ч бас залуудаа ийм л омголон, исгэлэн халуун байсан даа гэж гуниглангуй боддог биз ээ.

З кг нойтон гутлаа чирсээр яваад даваан дээрээ гараад ирлээ шүү. Санасныг бодвол хурдан гараад ирлээ. Нэр цуунаас нь сүрдээд хэтрүүлж төсөөлсөн бололтой. Даваа болгон өндөр байдаг, давсан хойноо намхан болдог гэдэг нь боллоо. Цүнх үүрсэн 2 хүн зөрөхөөргүй нарийн жимээс доош харахад хөл алдвал тэр чигтээ гулгаад тогтохооргүй шаргисан асга үргэлжилжээ. Зүрх муутай өндөрхөн хүн үүгээр давбал өвдөг чичрэх байх аа. Хажуу тийшээ харахад зэрэгцээ уулын тагаар томоо солонго татсан харагдана.

Давааны орой дээрх тэгш талбайд овоо босгож. Түрүүлж гарсан хэдийгээ гүйцэж очвол өөдөөс сонингийн цаасанд нандигнан боосон ёотон барьж угтлаа. Амандаа уусган хүлхвэл амттай, шимтэй гэж. Араас гүйцэж ирэнгүүтээ нэг маань овоонд алга хавсарч “ээ тий тий” гэж мөргөж инээд авав. Модны ёроолд очоод цүнхээ мөрнөөсөө мулталбал нэвт норсон хөлстэй нурууг салхи жиндүүлнэ. Алхаад л байхгүй бол ахиухан амс хийвэл осгох шинжтэй. Үлдсэн хэдийгээ хүлээж зогсох зуур савны ёроолд байсан хатуу ундаанаас ганц ганц балгавал ходоод халуу оргиод сайхан болоод ирж байна. Жоорны шоколадаа гарган хувааж мэрсээр уруудах замдаа орлоо.

Уруудах нь ч бас санаснаас гайгүй байна. Хад чулуу биш, уулын хар шороон хөрсөнд хавж ургасан моддын үндсэн шатаар дамжин бүүр харанхуй болохоос өрсөн буудаллах санаатай яаравчилсаар дөнгөж бууж ирэнгүүтээ нэг их холдолгүй ойн жимийн хажуугийн бяцхан зайд, хуучин отог дээр буудаллав. Боргоцой цайруулсан хаягдал өтсөн байдаг тул самарчдын отог дээр буух дэмий гэнэ. Мэдүүштэй юм. Мэддэггүй хүнд бол майхан барихад бэлэн, хуурай талбай гэж бодогдохоор.

Манайхан хөлстэй хувцсаа сольж, майхнаа босгон хоол цайгаа хийхээр яаравчлан хөдлөв. Юу юугүй харанхуй нөмөрч, дахин нэг түүдэг асаан тойрч зогсон гутал оймсоо эврээлээ. Ёотон хийсэн давстай хар цайны амтыг ээ. Явж явж ирээд утаа үнэртсэн хээрийн хар цай уухаас илүү жаргал энэхэн орчлонд үгүй мэт санагдана. Сархинаг хатсан аятай уугаад уугаад дэвтэхгүй. Дахин нэг тогоо цай буцалгаж ууж байж ханав.

За тэгээд үхтлээ ядарсан хүмүүс хоол идээд тас тас үсрээд унтаад өгөх юм байх гэсэн бас л үгүй юм байж. Галаа ширтэн сууж, гутлаа хатаах нь хатааж, шатаах нь шатааж, градустай ундаанаасаа ганц нэг балган дуу аялсаар шөнийн 2 цагт өндөрлөв.

Маргааш Тэрэлж рүүгээ ойртож буух ёстой. Гэртээ харих дөхөж байна даа...

2010.07.14-15 Нууран дээр

2010-08-20T12:44:00.000+08:00

За даа, нууран дээр ч амраад л таарлаа. Амарсан хүн чинь идсэнээ л ярьдаг байх даа. Бороо ороод Сарьдгийн хийд рүү явж чадсангүй. Дараа ирээрэй гэж байгаа бололтой.

Өглөө нуураас ус уухаар орж ирсэн ан амьтан харж юуны магад хэмээн горьдсоор 6 цагийн орчимд очвол оройтсоных уу, эсвэл эрэгт буудалласан хүмүүсээс дайжсаных уу, юм олж үзсэнгүй. Харин үүл манан бууж, сарниж багахаан хугацаанд нуурын ус түмэн янзаар өнгөө хувиргахыг харж баясав.

Жилийн өдийд нууран дээр голдуу үүлэрхэг байдаг бололтой. Биднийг байх хугацаанд лав олигтой цэлмэсэнгүй. Овоо салхи гарч, үүл хөөж байснаа тэр дорхноо хуйларсан их үүл хуралдаж юу юугүй харанхуйлна. Ер нь бороо орох дуртай газар юм. Бороо ороогүй ч байсан битүү манантаж хамаг юм чийг даана. Агаарт ширхэггүй усан дуслууд мэдрэгдэж, нүүр гарын арьс жигтэйхэн чийглэг, зөөлөн. Угаагаад тавьсан хувцсаа унтахдаа өвөртөлж байж хатаасан нь дээр. Ус усаа дууддаг биз. Энүүхэндээ л эргэн эргэн ороод байх шиг.

Өдөртөө тэнгэр онгойхыг хүлээж, хөзөрдөөд л, хожсон хожигдсон бултаараа мод түлээндээ явж, загасаа арилган, бариад цаг ч болоогүй цоо шинэхэн загасны шөл оочилж, харанхуйд азарган борооноор пижигнэн гүйж очоод тогооны таг сөхөхөд гар чийдэнгийн гэрэлд бантан бороо алин болох нь мэдэгдэхгүй пор пор буцалж, шуузтай хуушуураа илбэдэн гаргаж ирээд, сайхан амталж шарсан алгана загас, загасны ястай жигнэсэн гурвалжин будаа, үндсэн цэсний гоймонтой шөлөө хийж, тоглоогүй нь аппаратаа үүрч ойрхон зуур явсан шиг. Мантуунаас бусдыг нь хийсэн дээ. Эвхдэг аяны жигнүүр байдаг бол хийх шинжтэй. Оройдоо галаа тойрон суух нь сууж, багийн ганц дуучиндаа дуртай дуугаа захиалан, дуундаа уярч, дуундаа бүүвэйлэгдэн давсандаа явна. Бодож санах юмгүй, юухан хээхэн дээр инээж хөхрөлдөн, сэдэв өгсөн нэгнийгээ цаашлуулж, цаг хугацаанаас ангид, амар амгалангийн оронд очсон аятай. Одоо эргээд бодоход тархи мэдрэл амарна.

“Хунт нуур”

"Хагийн гол нуураас эх авч байгаа нь"

“Цэцэгтэй нуур”

“ Салхитай нуур”

"Загастай нуур"

"Өөрийн хөрөг"

2010.07.13- Сайн байна уу, Хагийн хар нуур минь

2010-08-13T20:07:00.002+08:00

Шувуу жиргэж, шумуул шунгинаж, үүр цайж, өглөө болжээ. Бүгчим майхнаас гарч агаарт унтдаг баатар болоод уутан хөгжилдөө лав шургаж модны сүүдэрт хэвтэхийг 7 шархадсан боохойн тэвчээр заан хэсэг зуур оролдоод амжилт олсонгүй, сүрэг сүрэг шумууланд хорлогдож бослоо.
Хүний олон хүнээ барьдаггүй гэдэг үгтэй бол шумуулны олон хүнийг барьж ядах зүйлгүй аж. Энэ хавийн шумуулууд үе удмаараа өвсний соргог, усны тунгалаг, агаарын цэнгэгт идээшин сууж, өсгөлүүн торнисны улмаас далавч том, түүнийхээ хэрээр мөр, шууны 3 толгойт, хөлийн эрээн болон эрүүний булчин бахим чийрэг. Учир иймд чихний дотор этгээдэд суугаа алх дөшийг гал маналзтал харшуулан даацтай, далайцтай шунгинан, унтахыг хичээн буй тархийг сэрээн нисч ирээд, тагнуулын нислэг хийж хэд тойрсны эцэст тохирох газрыг олоод, хүчирхэг хойд 2 хөлийг хагас нугалан сууж, урд 2 мөчөөр сэм тэмтрэн, самуурайн илд мэт хурц хошуугаа хөөрхий аялагчийн хараахан сайртаж амжаагүй нимгэн ягаан арьсанд гүн бат зоож, амтат улаан цусыг гэдэс юүгээн гэрэлттэл сорох нь хожуу мэдсэн хохирогч этгээдийн хувьд хорсолтой бөгөөд зэвүүтэй ч басхүү хот газрын кальцийн дутагдал, ясны сийрэгжилттэй сульдаа шумуулын нүдээр харвал бахдалтай бөгөөд атаархмаар. Аз таарвал заримыг нь үргээх буюу нялгадан унагах ч, бүх фронтоор зэрэг дайрагч этгээдүүдийг цөмийг алгадаж яахан барах...

Самуурайнуудын шургуу дайралтанд өртөж, үг дуугүй бууж өгөх гэрээнд гарын үсгээ зурсан хүн чинь нуурын эрэг дээр шумуул багатай гэж дуулаад хөнжлөө чирсэн чигтээ, аппаратаа аваад аяллын бөгөөд гэрэл зургийн багшаараа ахлуулан нуур луу явлаа. Бургасан дундуур хэсэг яваад, мод руу орон ортол зорьж ирсэн хүслэнт нуур минь цэвэр ичимхий монгол зангаараа нүүрээ ч харуулсангүй . Одоо жаахан шинжлэх ухааны үндэслэлтэй мэдээлэл өгье.

Хагийн хар нуур Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг, Туул голын баруун гар талын томоохон цутгалын нэг Хонгорын голын эхэнд умард өргөргийн 48024150”, дорнод уртрагийн 1070 541 40” солбицол, Бага хэнтийн нурууны өвөрт Хийдийн Сарьдаг, Хvнхэр уул, Асгатын Сарьдаг уулын шилмvvст ойн дунд далайн түвшнөөс дээш 1817.3 м өндөрт өргөгдөн оршдог бөгөөд нийт талбай нь 2.7 хавтгай дөрвөлжин км, урт нь 2.5 км, өргөн нь 1.1 км, эргийн шугамын урт 6.2 км, хамгийн гүнзгий газар нь төв хэсэгтээ бөгөөд 25 м хүрдэг бол дундаж гүн нь 11 м, 22 сая м.куб эзэлхүүнтэй ажээ.

Хэнтийн нуруунаас буусан дөрөвдөгчийн их мөстөлтийн үед 20-80м өндөр, 5 орчим км урт, 6000 м орчим өргөн морен (уулын мөнх цасанд түрэгдэн үүссэн чулуулгийн хурдас) уулын ам хөндийг гатлан хаахад уулсын ус нь уг хонхорт хуримтлагдан нуур vvсчээ. Эргэн тойрон ой модтой, зүүнээс Хийдийн гол, өмнөөс Давааны горхи цутгаж Хоолойн татаалаар Хагийн голдоо нийлдэг. Умард мөсөн далайн ай савын загас элбэг, байгалийн байдал нэн үзэсгэлэнтэй. (“Монголын нэвтэрхий толь” 2000он 2-р боть,966-р тал)

Гарал үүсэл нь ийм болоод л уулын тагт сайтар нууцлагдсан нуур юм байжээ. Хар үгээр юу гэж ухаарснаа хэлбэл, байгалийн асар их хүч битүү модтой 3 уулын хормойн хэсгийг баахан чулуу шороогоор дүүргээд, эсвэл томоо хавтангаар хаагаад уулын оройн цас мөсөөр тэрхүү шим тэжээлт бассейнийг дүүргэснээс үүссэн замаг сайт нуур юм гэж ойлголоо. Хурдас гэхээр сул шороо чулуу юм уу, эсвэл гулгалтаас үүссэн том хавтан шиг эд юм уу, сайн мэдсэнгүй.

Ус нь айхтар хүйтэн болов уу гэтэл захаараа бол тиймгүй байна. Эргийн зарим хэсгээр захаасаа дөнгөж 50 орчим см-ийн цаанаас замагтай ус харлаж хөлгүй гэдэг нь мэдэгдэж жихүүдэс төрөхөөр. Гэтэл зарим хэсгээр арваад метрт өвдөгнөөс дээш гарахааргүй гүехэн. Загасны тухайтад бол алгана голдуу, сатурк шидлээ бол үмхлээ. Урамгүй ч юм шиг. Сонирхдог хүндээ уг нь зугаатай ажил байх шиг байна. Миний хувьд яагаад ч юм тэгтлээ шимтсэнгүй. Урсгал усанд дэгээ шидээд анаад зогсч байх нь илүү сонирхолтой байдаг ч байж магадгүй. Уг нь загас барихыг их л бодлогоширсон, ганцаардсан, бясалгасан, анхаарал төвлөрсөн, мэдрэл амраасан мөртлөө цаг нь ирэхээр хурд хүч, авхаалж шаардсан ажил гэж бодож байсан юмсан. Алгана гэж ёстой л алгын чинээ өнгө алагласан гоёмсог хэрнээ сэрвээн дээрх сарьсан холбоостой олон жадаараа биеэ хамгаалдаг айхтар загас байна.

Өнөөдрийг онцын хийсэн зүйлгүй амарч, өчигдрийн түймрийн цурман дундуур туучихдаа биедээ наасан хөө тортгоо угааж өнжлөө. Хагийн гол гэж баннтай мэт жигтэйхэн бүлээн, савантай мэт гөлчигнөсөн устай сайхан гол байна.

Маргааш тэнгэр сайхан байвал эндээс 13км-т орших Сарьдгийн хийд явна. Энэ хийдэд Галдангаас дутаасан Өндөр гэгээн сууж байсан гэнэ лээ.

2010.07.12-Гутгаар өдөр

2010-07-30T20:56:00.001+08:00

Төлөвлөсөн ёсоор бол өнөөдөр ухас хийгээд нуурандаа оччих учиртай. Өглөө хачин сайхан нар гарч, хамаг нойтон гутал хувцсыг хурц илчээрээ таатайяа ээж өгөв. Энэ янзаараа өдөртөө айхтар хална гэсэн тийм нэг битүү хар зарим нэгд нь төрсөн байх нь.

Өчигдрийн зам хүнд байсан тул бид аажуухан өндийж, ааг зоог хийн хоол ундаа хийж идээд, зарим хоол хүнсээ буцахдаа авахаар хадны завсар булж, гол дээр нүүр гараа тухтайхан шиг угааж, үсээ салаалан гөрж аваад үд гэхэд Мөстэйн амнаас (Зараа уул гэж бас нэрлээд байх шиг байна, яг тодорхой нэршил үгүй бололтой) хөдлөв. Хоолоо ихдүүлж өчигдөржингөө хямарсан би гэдэг хүн хаширлаад хөнгөн цай уугаад болохоор шийдлээ. Харин энэ хямралыг гэнэт их ачаалал авсных гэж гимнастикийн багш маань тайлбарлав. Нээрээ л ус таараагүй бол гүйлгэмээр юм. За ямар ч байсан дундуурхан ходоодтой явсны буруу байхгүй биз.

Ингээд майхан саваа цэгцэлж, жин тан болгоод цүнхээ үүрээд жимээр яваад эхлэхээр хэсэг хугацааны дараа яадаг байх нь вэ, мөр, ташааны хөндүүр мэдэгдэхээ больж, хөл өөрөө явж эхэлдэг байх нь гэж бодсон чинь бас тиймгүй аж. Хөдлөөд удалгүй тэнгэр бүүдийж алсад тэнгэр дуугарч, сүйд хийх янзтай болоод ирлээ. Өглөөний нарыг наранд бүү бод гэж ард түмэн айхтар хэлжээ. Алсын уулс будан дунд өнгө яаж уусдагийг үзүүлэн сүлэлдэн байна. Саарал будгаар хүндээс нь хөнгөн рүү шилжүүлж зурсан юм шиг л.

Борооны хүрмээ бэлэн байдалд оруулж, цүнхэндээ цув өмсүүлэн цааш хэсэг яваад жимээ алдаж орхилоо. Жаахан яваад бусдыгаа хараачлахад энүүхэнд яваа мөртлөө битүү бургасан дунд бараа нь үзэгдэхгүй. Бороо шивэрч, сүйдтэй нижигнэж ороогүй ч, бут бургасанд тогтсон ус биднийг салтаа хүртэл шал ус болж орхилоо. Уг нь ундны уснаасаа зайтай газар алхахад халуу шатаж байснаас дээр л юм. Хөл нойтон бургасанд зуураад цуцаж байна. Бас л баахан бамбалзуур, намаг дундуур туучив. Энэ хавийн хөрс тэр чигтээ айхтар усархаг. Цаахантай хэсэг газар намар болсон аятай шаргалтана. Гэтэл энэ нь цурмандаа ороод удаагүй байгаа түймрийн ул мөр ажээ. Ийм усархаг газар шатахыг бодоход нэг хэсэг ч халж өгч дээ.

Чийгнээс болсон уу яасан, заримын маань бөөр татаж, нэлээн шүд зуун тэвчиж байж урагшилж байлаа. Бөөр өвдөхөөрөө яаж ч болдоггүй хэцүүхэн эд шүү. Хүйтэн чулуу дүүжилчихсэн юм шиг. Загатнасан бол маажихсан. Гэтэл далд байгаа бөөрийг яалтай ч билээ. Орой унтахдаа галд халаасан хавтгай чулуугаар нуруу ууцаа сайхан жигнэж хоносных харин радикулит хөдлөх нь гайгүй байна. Ер нь иймэрхүү аялалд насны бага, цусны шингэн дээрээ сайн яваад үзчих нь дээр санагдлаа. 40-50 хүрээд ирэхээрээ бүүр л олон юм өвддөг болох биз. Гэхдээ дур эзнээ, дунд чөмөг сүүжээ голдоггүй гэж, бодож санах юмгүй ингээд явж байх сайхаан.

Өнөө харагдаад байсан цурман дээр ирлээ. Жим дээрх шар өвс л шатаагүй үлдэж, хав хар хөөн дундаас нов ногоохон өвсний соёо ургахаар тэмүүлэн цухуйсан харагдана. Ирэх жил энэ хавь гойд ногоорно доо. Зураг авахаар газар өвдөглөвөл нурам нь бүлээнээрээ. Хөлөө аяархаан зөөж явахгүй бол үнс пургилж, хоолой хорсон найтаалгана. Шал усан дунд яаж түймэр асдаг байна аа, хачин юм шүү.

Нурам дуусч, цаашаа уул залгалаа. Бид уулыхаа жимээр орж аяллаа үргэлжлүүлсэн нь нэлээн алсуур даялахын эхлэл болсныг буцахдаа мэдсэн билээ. Жаахан хазгай чиглээд гарчихад л бараг арваад км илүү алхуулж байгаа юм. Мэдэхнээ хоорондоо маш адилхан уулын 2 онийг андуурсан байж.

За ингээд шатсан ой дундуур алхаад байлаа даа. Дайны тухай хар цагаан кинон дээрх даалгавар авсан тагнуулчид шиг л. Ой ч бас гамгүй шатжээ. Хайран юм. Цагтаа шимт хөрс байгаад шатаж одоо болтол уугин байгаа бүлээн нурамны үнс пургиулан хөөтэй унанги модон дээгүүр давж, алдаг оног жим даган явсаар нэлээдгүй өгсөв.

Тэгснээ уруудаж, модноос гараад хэсэгхэн газар бамбалзуур дундуур гишгэлж явсаар нэгэн жижиг нуурын хажуугаас маш тод, дагтаршиж хатуурсан жим дээр гараад түүгээрээ хатирч гарлаа даа. Бартаатай газраар бүдчиж явж байгаад хурдны зам руу орох ч сайхан байна шүү гэж. Бидэндээ л хурдны зам болсон энэ жим уулын бэлээс орой руу хөтөлж, тэгснээ дахин уруудаж, түүгээр нэлээн явтал, чийг үнэртэж эхлэв. Нуур ч ойрхон л байна даа.

Нар нэлээн тонгойжээ. Түрүүлж жим олохоор явсан 2 оюутан маань бамбалзуур гаталж байхад жижиг горхины цаана харагдсан, одоо нуураа олсон болов уу. Одоо аль хэр явж байж зорьсон газартаа хүрэх юм бол доо. Өмнө нь явж байгаагүй, явсан байсан ч Богд уул л харагдахгүй бол баруун зүүнээ алдаж, нар нэг л биш талаас мандаад байна гэж боддог хүнд чинь юун газрын баримжаа байх. Зүгээр л хүний ам хараад л, жим дагаад л, хөлөө зөөгөөд л яваад байвал оройн дээд, цэнгэлийн манлай. Газрын зураг, луужин ашигладаг мундаг аялагчдад бол над мэт нь хөдөө хээр нүдэн балай явдаг хөөрхийлэлтэй амьтан гэж санагдах биз. Гэхдээ газар сайн мэддэг найдвартай хүмүүстэй хамт явж байгаа маань ямар ч GPS, газрын зурагнаас хол илүү учраас ийнхүү хөлөө зөөхөөс өөр асуудалгүй сэтгэл амар явсан билээ.

Жим маань биднийг уулын бэлээс буулгаж гол руу хөтлөв. Энэ гол гарлаа бол бараг л ирчихлээ гэсэн үг гэнэ. Голын цаана жаахаан өгсөөд харагдаж байгаа хазгай модны хавьцаа нөгөөх яриад байдаг Майдар гуайн бариулсан байшин бий, өнөөдөртөө тэнд хоноглоно гэж багш маань зарлигдлаа. Эндээс нөгөө ав адилхан 2 уулын онио харж хаагуур орж ирэх байснаа ухаардаг байх нь. Гол гарахдаа охидууд нь үүрүүлж, бас болоогүй үүрэх гээд очсон хүнд цүнхээ өгсөн хэрнээ өөрөө гуталтайгаа ус туулсан нэгнийгээ шоолж баахан инээлдэж аваад (инээх тэнхээтэйгээ байна гээч) түр амс хийж, норсон гутлаа сольж байтал түрүүлээд алга болсон 2 оюутан маань бидний цүнхийг авахаар ирж явна. Баярласан гэж. Ингээд цүнхээ өгчихөөд мөрөндөө ачаагүй алхахад газраас хөндий алхаад байгаа юм шиг санагдана. Цүнхний дарах хүчний эсрэг өдөржин ажилласан мөр маань дэлхийн татах хүчний эсрэг өөрийн эрхгүй рефлексээрээ тэмүүлээд байгаа юм байж. Саран дээр л алхахад нэг иймэрхүү байдаг сан. Сайн төсөөлөгдөхгүй байвал хориод кг ачаатай мөн ийм км зайд бартаатай замаар нэлээн шургуу алхсаныхаа дараа цүнхгүй нэг хэсэг яваад үзээрэй. Гоё шүү, сар луу явах гэж нэг их мөнгө үрэх хэрэггүй. Амьдралын бас нэг амт энэ буюу.

Үнэхээр л жаахаан өгсөөд хазгай модны чигт зорьсон газар минь байж байна аа. Бүрэнхий болж байсан болохоор хажуугаасаа нурж, нар салхинд харлаж хуучирсан, хэмжээгээрээ бол төмөр замын дангуудын дайны, яс сайтай сайхан паалкан байшингийн балгаснаас жихүүцэж, нэлээн зайтай дөлж гарав. Гэтэл бид ердөө л хажууханд нь буудаллах байсан юмсанж.

Ирэнгүүт нэг маань шалавлан хөдөлж цай чанаад будаатай хуурга хийж эхлэв. Өлсөөд байгаа атлаа хоолны дуршил хөдлөхгүй нь хачин. Гал дээр хоол болох зуурт манайхан майхан саваа босгож төвхнөж амжлаа.

Ингэтлээ хөдөлсөн мөртлөө суусаар байгаад хөшсөн юм шиг хамаг булчин шархирна. Гал ширтэн зогсонгоо жаахан сунгалт хийвэл харин нүд онгойгоод ирж байна. Хоол болжээ. Гал нь маягтай таарч, агшаагчинд агшааснаас ч сайхан болж гэж магтсаар хоолоо идэцгээв. Харин би гэдэснээсээ айгаад дан цагаан будаагаар болголоо. Хоол идэж амарсан бидний ярианы сэдэв хэлбийж, энэ сүнстэй байшингаас нэг эмээ гарч ирээд хүүхээд гээд юм асуувал яанаа гэж ярингаа нэгнийхээ араас сэмхэн хуруугаараа хатган цочоож баясалдав. Хатгуулсан нь бол айсандаа байдгаараа хашгирч, хамаг биеэ хураан, нуруунаас оргих хүйтнийг үргээх гэж галд ээх зуур, түнэр харанхуй руу ширтэнгээ хүн гээч байгалийн хажууд ямар өчүүхэн гэдгээ мэдэрч зогссон хэрэг.

Ингээд нууран дээрээ сайн явж ирснийх яадаг байхнуу, ганц хоёр юм задалж, зургийн аппаратуураа шад пад хийн шатах галын дөлний үлдээсэн ул мөрүүдийг бүртгэж авч, аяллын бөгөөд гэрэл зургийн хос морьтой багшаараа заалган гар чийдэнгээр зэвсэглэн “2010.07.10-18 ХАГ” гэж бичих ажилд асар баяртайгаар умбан орцгоолоо. Энэ зуур түрүүчийн эмээг бүр мартжээ. Ямартаа л түнэр харанхуйн гүн рүү айх юмгүй гүйн очиж, бараг хориод удаа оролдож байж нэг гайгүй зурагтай боллоо бид. Түүнийгээ харан хөөрч байна гэж. Ойрд ингэж инээгээгүй юм байна. Оюутан байхад л ингэж юухан хээхэнд баясч, жолоогүй мэт зогсолтгүй инээлддэг сэн.

Өдрийн явсандаа ядарсан хүн нэг ч алга аа. Пижигнэлдсээр байгаад 2 цагийн хэрд нэг юм өндөрлөж, майхандаа орж нүүрээ цэвэрлэвэл нуль хөө. Нүүр цэвэрлэдэг дугуй хөвөн пад хар. Гар чийдэнгийн гэрэлд хөл гараа харвал, ээ бүү үзэгд. Нөгөө Шурик барилга дээр нэг бүдүүн оросыг хашраадаг даа, нэг тиймэрхүү л өнгөтэй арьс харагдлаа. Маргааш сайхан усанд орно доо. Бараг л үүр цайж байна...

2010.07.11-Дараагийн өдөр

2010-07-23T17:21:00.005+08:00

За энэ өдөр ч юун наадам, юун цагаан сар л боллоо. Өглөө нойр дутуу босч ирээд тогоо дүүрэн тос халбилзсан гоймонтой өтгөн шөл (уг нь цуйван хийх гээд явж байснаа давсыг нь ихдүүлээд шөл болгосон бүлгээ) оройноос нааш юм идэхгүй тул литрийн цагаан аягаараа аваад хаясан чинь хөдлөөд удалгүй гэдэс дотор бэлбэлзээд хямардаг байна даа.

Үүргэвчний бүсээ хэт чангадуулснаас ч бас болсон байх. Орсон газраар нь огиж гаргаад замаа үргэлжлүүлэв. Өчигдрийн ярьж байснаар бол өнөөдөр дан торлог дундуур хэцүү зам туулж, оройдоо Мөстэйн аманд хүрсэн байх учиртай. Ашгүй түрүүнд явсан 2 оюутан маань бургасан дундаас зам олж бид ядаргаа багатай явж эхлэв. Намар, өвөл гол хөлдөхөөр энэ замаар эмийн ургамал, самар жимс түүгчид том 66 машинаар цувдаг гэнэ.

Бургасны ёроолоор урд хэзээ ч харж байгаагүй 6 дэлбээтэй гоё том улаан цэцэг ургажээ. Зэрлэг цахирмаа байх гэж таав. Байгальд ийм том цэцэг зэрлэгээр ургана гэдэг санаанд багтахгүй л байлаа. Манай орон эрс тэс уур амьсгалтай тул цэцэгс гол төлөв хөөрхөөн жижиг байдаг гэж бодож явсан минь худлаа байж. Тэгэхээр энэ хавийн уур амьсгал зөөлөн байж таарах гээд байна уу даа.

Олон жижиг гол гаталсны дараа маш намгархаг устай болж эхлэв. Бамбалзуур дээгүүр болдог дамжин шалчигнуулан харайсаар нэг хөндийг туулахдаа чамгүй цуцжээ. Ялаа, хөх түрүү буцалж байна. Тухтайхан бие засах гэтэл хөх түрүү довтлоод амар байлгасангүй. Бууж амрах зуур амандаа хийсэн шоколадны хэлтэрхийний амтыг ээ. Суурин дээр нь 20 гаран хөх түрүү намнасан амжилтаар аяллаа үргэлжлүүлж жаахан уруудвал Хаг-Туулын бэлчир залгав.

Голын эргээр нэлээн урт хугацаанд тухтай отоглосны үлдэгдэл болох хувцас хунар, даавуу шуувууны тасархай, кетчупны хуванцар сав, нөөшний лааз хөглөрнө. Жаахан цэвэрлээд явахгүй дээ. Галаас сэрэмжлүүлэх тэмдэг модонд хадсан байна. Бас гахай онгичсон гэхээр хэсэг газрыг хөрсийг сэндийчээд авч. Бид эндээ сууж жаахан амраад алсуураа нэлээн өгсүүр уул өөд мацаж эхэллээ. Энэ давааг гараад Хагийн голоо гаталж зорьсон амандаа хүрнэ.

Жаахан өгсөөд явж байтал өглөөнөөс хойш бэлбэлзсэн дотор бүүр хэцүүдэж эхлэв. Сайхан хов хоосон ходоодтой болоосой. Мезимфорт, нүүрс уугаад ч олигтой сайжрал үзсэнгүй. Харин аз болж нэгэнд маань энэтхэг улаан (өндөгний амттай, өмхий давс ч гэдэг) давс байж таараад түүнийг нь усандаа хийж уувал арай дээрдэв. Дараа явахдаа энэ давснаас авч явах юм шүү. Би гэж хүн шартсан аятай бэлбэг бэлбэг хийгээд л амьтны адагт ороод л ачаандаа түүртээд л явлаа. Бусад маань ачаанаас чинь үүрэлцье гэсэн ч татгалзав. Над дээр хэн нэгний ачаанаас нэмбэл яах вэ гээд бодохоор ачаанаасаа өгөх үнэхээр утгагүй санагдаж байгаа юм. Хаа очиж хангай дэлхий хурц нараар шараад байсангүй, үүлэрхэг байсанд үнэхээр баярлаж явлаа.

Замын хажуугаар өнгийн цэцэгс багц багцаараа ургажээ. Даваан дээр бусдыгаа гүйцэж очвол 2 оюутан маань түрүү жил энэ хүрээд ангийх нь хэдэн оюутан бас л их ядарч, үүнээс цааш явахгүй гэцгээсэн гэж байна. Би ч бас тоглоом шоглоомоор за багшаа ээпээ авья аа л гэлээ. Нэгнийх нь ул цэврүүтжээ. Хүнд ачаатай хойно аргагүй л дээ. Би зөвхөн өөрийхөө хөнжил гудсыг үүрээд явахад ингэж миарч байгаа юм чинь. Харин эмэгтэйчүүдийн ариун цэврийн хэрэгллэлийг гутлыхаа улавчинд бариад наачихад цэврүүний шүүсийг шингээгээд авдаг гэнэ. Бас л мэдүүштэй юм.

Даваа даваад нэг хэсэг ахиад л намагтай бамбалзуур дээгүүр тойрохыг нь тойрч, туулахыг нь туулж явсаар дахин нэг жижиг толгой дээр гарвал өнөө Хагийн гол бургасан дундаас үзэгдэв. Эргээр нь бургас маш шигүү ургасан том том чулуутай уулын гол юм. Харахад ойр ч хазахад хол гэж ганц алганы хонхорхойг хэлээгүй бололтой. Замаасаа гарч, бургасан дундуур намагт хөлөө хийчихгүй санаатай өвс, бутны үндэс тааруулж гишгэлж баахан яваад туулсан замаа эргээд харвал хариугүй жаахан зай хороож. Жаахан тэнцвэр алдвал цүнхэндээ дийлдээд хазайсан чигтээ унахаар. Алсаас харахад халиурсан сайхан өвс ногоо л харагдана. Тулаад ирэхээр ийм эд байдаг байж. Ингээд нэг юм голынхоо наад эрэгт тулж ирээд урсгалд элж мөлийсөн гадаргуутай том том чулууг дамжин хальтирчихгүйг хичээн нэгнийхээ явсан замыг даган уртын харайлт ба тэнцвэрийн гайхамшиг гэдэг үзүүлбэр үзүүлэн харайлдаж эхэллээ. Нөгөө эрэгт нэлээн дөхөөд хальтиргаатай чулуун гүүр мухардаж, охидууд нь үүрүүлж гарцгаав.

Хагийн гол уг нь нэг их гүнзгий биш боловч урсгал ширүүн бөгөөд ус нь хүйтэн тул аюул нь эндээ байдаг гэнэ. Хэдэн онд ч юм хэсэг хүмүүс гол гарахдаа ачаагаа урсгаж алдаад дахин энэ чиглэлд яваагүй юм гэсэн. Иймэрхүү түүх нэг биш гэсэн шүү. Биднийг хангай дэлхий маань харин ч нэг харж үзжээ. Сая 6 сард хэт халахад энэ хавийн намаг балчиг овоо эвэрсэн нь хад чулууг бүрхсэн хаг таг хатснаас харагдана. Хэрвээ энэ хаг нойтон байсан бол бид гол гараад цааш явахдаа ингэж хаа хамаагүй гишгэлж чулуу дамжин гүйх лөөлөө болох байж. За тэгээд голоо гараад өнөөдрийн хувьд болчихдог юм байх гэсэн үгүй юм байжээ. Цаашаа бас явах юм байх. Бурхан нь бууяаа л боллоо. Очингуутаа шууд хаа ч яахав хэвтээд босохгүй юм шүү гэж бодож явлаа. Голоо гараад жимээ олох гэж жаал мунгинасан ч жимдээ оронгуут хурдны замаар давхих машин адил чөлөөтэй сайхан явж эхлэв. Гэм нь хэт нарийхан жим тул загвар өмсөгч нар шиг 2 хөлөө сайтар зөрүүлж замаа сайн харж явахгүй бол эвгүй гишгэвэл жагсаалаас гарах юм болно.

Нар жаргах дөхжээ. Өндөр дээрээс эргээд харахад эргэн тойронд ногооны униар татаад, нарны туяанд ус гол алтарна. Даанч зураг авах тэнхээ байсангүй. Аппаратныхаа цүнхийг хүнд үүрүүлсэн хүн чинь цуваа эвдэж цаг алдахаас эмээгээд дуугай л мөрөө харж гэлдэрч явлаа. Сайхан хүйтэн жүүс уух юмсан.

Дахиад л бамбалзуур. Гутлаа сольсон гарууд шатсаан. Одоо уг нь тун дөхсөн. Яваад байдаг юм шүү. Яваарай, яваарай. Тэсээрэй, тэсээрэй.

Эцсийн эцэст ирлээ. Хүний амь яасан бөх юм, Мөстэйн ам яасан хол юм. Бас болоогүй зураг авахуулаад байгаа юмаа.

Мөстэйн амнаас тун яльгүй өгсөөд буудаллах газраа ирлээ. Шууд элгээрээ газар хэвтээд өгье гэж бодож байсан хүн чинь хуурай хувцас гаргаж өмсөөд байна аа. Нохой хамартаа хүрэхээр усч гэж. За ямар ч байсан хүнд нэг их гай бололгүй яваад ирлээ шүү. Хөлийн ул бадайрч хавдсан юм шиг санагдана. Харахаар өөрчлөгдсөн юм алга л.

Манайхан майхнаа барьж, тулгаа зоож, цайгаа чанаж, хоолоо хийж, хөлсөнд норсон цамцаа эврээж, гутлуудаа гал тойруулан хатаахаар тавьжээ. Мундаг тэвчээртэй, ажилсаг улсууд юм аа. Бахархмаар, бас өөрөөсөө ичмээр.

Ёотон хийсэн давстай хар цайны амтыг надаас битгий асуу. Нэг дор хоёр литрийг ууж байж арай гэж ханав. Үүнээс сайхан унд ууж байсангүй гэж батлан хэлнэ. Амьдралын нэг амт энэ буюу.

Өнөөдөр нийт 10 гаруй цаг явж 35 орчим км замыг туулжээ. Хэдийгээр нэг цагт 3.5хан км явсан гэж тооцоо гарах ч, замын бартаа, биеийн байдлаа бодолцвол наддаа л хөөрхөн сорилт байлаа.

2010.07.10-Эхний өдөр

2010-07-22T13:42:00.001+08:00

Өглөө 6.30-д тохирсон дагуу пургонтой жолооч ирж бидний 8 хүнийг гэр гэрээс нь аваад 11 цаг гэхэд Тэрэлжээс зүүн хойшоо өгсөөд 110 км орчимд пургоны хувьд үүнээс цааш газар үгүй болсон тул тэндээ хаягдав.

"Тэрэлжийн овоо"

Ингээд архиа усны хуванцар саванд суллаж хийгээд, хоол хүнсээ гарган хувааж үүрцгээх юм боллоо. Гаргаж хаялсан ачаагаа хараад санаагаар унаж байна аа. Явган аялал хүнд тул хоол унд муутай явж болохгүй, гэтэл бас илүү ачаа үүрмээргүй байдаг. Ачаа маань илүүдээгүй байгаа даа гэж хоол ундны төсөв хийлцэж, худалдан авалт хийсэн хүний хувьд санаа зовж байлаа. Түүх аялал жуулчлалын ангийн хоёр залуу маань түрүү жил явж байсан туршлагатай улсын хувьд ачааны хүндийг үүрээд урд гараад алга болж өглөө. Бурхан минь, надад ийм ачаа үүрүүлбэл би ч 10 алхахгүй шууд жагсаалаас гарах юм байна. Лав 30-35 кг элбэг байгаа. Өөрийхөө хөнжил гудас, хувцас хунар дээр хэдэн бэлэн гоймон, хуурай сүү зэрэг хөнгөхөөн зүйлс нэмж авснаа хүмүүсийн үүрсэнтэй харьцуулаад мангар банталттай. Нөгөө талаас хүмүүст чирэгдэж гай болох вий гэсэн айдастай.

Гэвч удалгүй байгалийн сайхан, өнгө будгийн зохицолдоо, өвсний өндөр, цэцгийн тод, тэнгэрийн цэлмэгт сэтгэл сэргэж, явдал зүгшрээд ирлээ. Ачаа минь наддаа л под хийжээ. Мөр ташаа хөндүүрлэж, өгсүүр газар амьсгаадан, нүүрний хөлс асгаж нүд хорсгоно. Зам харьцангуй цагаан тул ойр орчмыг харж бас баясахтайгаа. Ааруул хүлхээд явахад амаар шүлс дүүрч цангах аюулгүй, дээр нь газар хорооход зугаатай. Жаахан шоколад амандаа хийхэд амттай гэж хачин. Нөгөө ялааны тортой малгай аминд орж байна. Хүн байтугай мал байдаггүй газрын өвс тоосыг дагаад ялаа шумуулны диваажин болсон нутаг юм. Хотоос холгүйхэн ийм онгон дагшин байгальтай, Монгол орон минь ямар сайхан юм бэ.

Өнөөдөр анхны өдөр тул гэнэт их ачаалал өгсөнгүй, хөтөч багш маань 6 цагийн үед буудаллах команд өглөө. Үсрээд л 20км явсан байх.

Туул голын эрэг дээр, уулын нөмөрт битүү бургасан дундах чөлөөнд буунгуутаа 3 шонгоор тулга тулж, голын том чулуугаар сайтар хашиж аваад халуун хараа буцалгаж, гоймонтой шөлөө хийж идээд, хээр гарсан улс ганц юм цааш нь харуулж, голын харгиа , хуурай гишүү шад пад хийн шатахыг чагнаж , улалзан цоролзох галын дөл, түг түмэн оддыг ширтэн, торох тулах бартаагүй чөлөөтэйд задгай сайхан амьсгалж, хоолой мэдэн дуулж суутал цаг ч оройтож унтахаар хэвтлээ. Чимээ аниргүй хөдөө нутаг юутай сайхан, юутай жаргалтай.

Маргаашийн зам хүнд гэсэн. Сайн амрах хэрэгтэй.